W tym artykule
  1. Początkujący pianiści wśród zwierząt
  2. Znajome melodie powierzone żółwiowi i słoniowi
  3. Osobne wydanie „Łabędzia”
  4. Choreografia Fokina i łabędzi kostium Pawłowej
  5. Czternaście części opublikowanych po śmierci autora
  6. Muzyka, której słuchamy w Mahinie

Krótka odpowiedź

Z „Karnawału zwierząt” Saint-Saëns opublikował za życia tylko „Łabędzia”. W 1887 roku wydał go na wiolonczelę i fortepian, a wszystkie czternaście części ukazało się pośmiertnie w 1922 roku. W innych częściach naśladował początkujących pianistów i zmieniał słynne tańce w muzykę żółwia oraz słonia. Wiolonczelową melodię wyodrębnioną z tej satyrycznej suity Fokin i Pawłowa wykorzystali w krótkim balecie „Umierający łabędź” w 1905 roku.

W szczegółach

Początkujący pianiści wśród zwierząt

Saint-Saëns napisał „Karnawał zwierząt” w lutym 1886 roku. Podtytuł brzmi „Wielka fantazja zoologiczna”, a całość obejmuje czternaście części. To nie tylko lista nazw zwierząt. Są także części zatytułowane „Akwarium”, „Skamieliny” i „Pianiści”. W jednej suicie połączył żywe zwierzęta, miejsce ich przetrzymywania, ślady dawnych istot i ludzkich wykonawców. Podtytuł oraz nazwy czternastu części również pokazują konstrukcję, w której zwierzęta i ludzie są obok siebie. Saint-Saëns kolejno przedstawiał różne obiekty krótką muzyką.

W „Pianistach” dwóch wykonawców naśladuje ćwiczenie gam przez początkujących. Nuty nakazują odtworzyć wahanie i nieporadność ucznia. Nawet błędy popełniane podczas ćwiczeń doświadczeni muzycy mają zagrać celowo. Zamiast szybkiego i poprawnego wykonania gam utwór pozwala usłyszeć naukę początkującego. Między częściami przedstawiającymi zwierzęta Saint-Saëns umieścił przyzwyczajenia wykonawcze ludzi. Tutaj przedmiotem żartu jest człowiek uczący się fortepianu, a naśladują go również pianiści.

Saint-Saëns pisał utwór podczas pobytu w Austrii, pracując równocześnie nad III Symfonią. Początkowo zamierzał stworzyć krótki utwór solowy dla wiolonczelisty Charles’a-Josepha Lebouca, który przygotowywał się do zakończenia kariery, a potem rozszerzył pomysł do fantazji zoologicznej o różnych zwierzętach. Do pracy rozpoczętej dla wiolonczeli w „Łabędziu” dołączył inne części. W odróżnieniu od tworzonej równocześnie symfonii wykorzystał tu humor dla przyjemności zebranych przyjaciół. Muzykę na wiolonczelę solo umieścił w suicie, a dwa fortepiany i inne instrumenty posłużyły do przedstawienia zwierząt.

Znajome melodie powierzone żółwiowi i słoniowi

W „Żółwiach” powoli gra się kankana z „Orfeusza w piekle” Offenbacha. Nawet jeśli rozpoznajemy melodię pierwotnie szybkiego tańca, jego tempo wyraźnie się różni. Wybrane przez Saint-Saënsa zwierzę, żółw, nie pasuje do szybkiego tańca. Żart powstał przez zmianę oryginału i umieszczenie go pod innym tytułem. Kompozytor nie napisał nowej melodii, lecz zmienił tempo już znanego tańca i powierzył go powolnemu zwierzęciu. W tej części spotykają się tytuł dotyczący żółwi i muzyka zaczerpnięta od Offenbacha.

Jacques Offenbach na litografii Nadara.
Jacques Offenbach na litografii Nadara.

W „Słoniu” cytowany jest „Taniec sylfów” z „Potępienia Fausta” Berlioza. Lekki taniec powietrznych istot Saint-Saëns wykorzystał w słoniowym walcu granym na nisko brzmiącym instrumencie. Żółwiom dał szybki taniec Offenbacha w wolnym tempie, a słoniowi lekką muzykę sylfów Berlioza w niskim rejestrze. Obie części łączą znaną muzykę z innym zwierzęciem. W pierwszej zmienia się szybkość, w drugiej instrument i wielkość istoty wykonującej taniec. Różnica między pierwotnym przeznaczeniem cytowanej melodii a nowym tytułem kontynuuje satyrę suity.

W „Skamielinach” znalazły się cztery francuskie piosenki, melodia z „Cyrulika sewilskiego” Rossiniego i własny „Taniec śmierci” Saint-Saënsa. Można to rozumieć jako satyrę porównującą często graną i dobrze znaną muzykę ze skamieniałościami. Wspomina się również o rysunku kości dawnego zwierzęcia pozostawionym przez kompozytora na początku części. Nie poprzestał na cudzych cytatach, lecz zebrał w krótkiej części sześć melodii, w tym własną. Znane piosenki, opera i jego muzyka orkiestrowa znalazły się w jednym ogniwie, a sama muzyka stała się materiałem satyry.

Osobne wydanie „Łabędzia”

„Łabędź” jest trzynastą częścią. W 1887 roku Saint-Saëns opublikował ją bez pozostałych. Spośród czternastu ogniw osobne nuty otrzymała tylko muzyka z długą wiolonczelową melodią. Wykonawcy mogli zagrać ją bez przygotowywania całej suity. Pozostałą muzykę wydano w 1922 roku, rok po śmierci kompozytora. Między pierwszym wydaniem „Łabędzia” a wydrukowaniem całego cyklu minęło 35 lat. Za życia autor pozwolił opublikować jedno ogniwo i odłożył szerokie udostępnienie innych.

Wiolonczela wykonana przez Vuillaume’a w połowie XIX wieku.
Wiolonczela wykonana przez Vuillaume’a w połowie XIX wieku.

Wydanie „Łabędzia” z 1887 roku jest opracowaniem na wiolonczelę i fortepian. W oryginalnej suicie wykorzystuje się wiolonczelę i dwa fortepiany. W osobnych nutach akompaniament przekazano jednemu pianistowi, umożliwiając grę dwojgu wykonawcom. Solowa partia wiolonczeli pozostała, lecz liczba pianistów się zmieniła. Publikując samodzielną miniaturę, Saint-Saëns powierzył jednemu fortepianowi muzykę wcześniej rozdzieloną między dwa. Część „Karnawału zwierząt” i osobny utwór wiolonczelowy mają ten sam tytuł, ale wymagają innej liczby fortepianów.

Saint-Saëns obawiał się reakcji niemieckiej publiczności na suitę i ograniczał jej publiczne wykonania. Często występował w Niemczech jako pianista i był ceniony za poważne dzieła. Francuskie Narodowe Towarzystwo Muzyczne również podkreślało profesjonalną i poważną twórczość. Kompozytor martwił się, jak żarty grane przed przyjaciółmi zostaną przyjęte na otwartym koncercie. Wykonywał suitę na małych spotkaniach, lecz ograniczał jej powszechne wykonania i druk. Dla tego samego napisanego utworu podejmował różne decyzje zależnie od miejsca i odbiorców.

Choreografia Fokina i łabędzi kostium Pawłowej

W 1905 roku Michaił Fokin stworzył „Umierającego łabędzia” dla Anny Pawłowej. To krótki taniec solowy do „Łabędzia” Saint-Saënsa. Zarówno dzieło, jak i muzyka różnią się od „Jeziora łabędziego” Czajkowskiego. W tym balecie Fokin opracował choreografię, Pawłowa wystąpiła na scenie, a podstawą była wiolonczelowa muzyka Saint-Saënsa. Po napisaniu trzynastej części przez kompozytora Fokin ułożył odpowiadający jej taniec, który wykonała Pawłowa. W ten sposób do wiolonczelowej muzyki dodano ruchy przedstawiające umierającego łabędzia.

Anna Pawłowa w „Umierającym łabędziu” na obrazie Lavery’ego z 1911 roku.
Anna Pawłowa w „Umierającym łabędziu” na obrazie Lavery’ego z 1911 roku.

Krótki balet przedstawiono po raz pierwszy w Petersburgu w 1905 roku i stał się jednym z najważniejszych utworów Pawłowej. Tańczyła w kostiumie przedstawiającym skrzydła łabędzia. Zachowane do dziś tutu ozdobiono błyszczącymi elementami i gęsimi piórami, układając z tyłu pióra w kształt skrzydeł. Przypuszcza się, że kostiumu używano pod koniec lat dwudziestych XX wieku. Po pierwszym występie Pawłowa nadal tańczyła tę rolę. Aby widzowie zobaczyli łabędzia wyrażanego ruchem ciała, na stroju wykonano skrzydła z prawdziwych ptasich piór.

Portret choreografa Michaiła Fokina namalowany przez Sierowa w 1909 roku.
Portret choreografa Michaiła Fokina namalowany przez Sierowa w 1909 roku.

Choreografię Fokina i wykonanie Pawłowej można rozpatrywać jako próbę podkreślenia w balecie nie tylko techniki, lecz także artyzmu i uczuć. Giętkie ruchy jej ramion wykorzystywały inne tancerki w roli Odetty z „Jeziora łabędziego”. Między baletami z różną muzyką przekazywano ruchy wykonawców. „Umierającego łabędzia” tańczy się do wiolonczelowego utworu Saint-Saënsa, lecz później inne tancerki stosowały środki wyrazu Pawłowej w innej łabędziej roli. Mimo różnic muzyki i dzieł wpływ ekspresji ciała trwał.

Czternaście części opublikowanych po śmierci autora

W testamencie z 1911 roku Saint-Saëns pozwolił wydawnictwu Durand opublikować cały cykl po swojej śmierci. W 1922 roku wydrukowano czternaście części. Między autografem a pośmiertnym pierwszym wydaniem istnieją drobne różnice. Przygotowywano je w czasie, gdy kompozytor nie mógł już osobiście uczestniczyć w publikacji. Redaktorzy porównują rękopis i drukowane nuty, analizując zmiany. Decyzja o wydaniu tylko „Łabędzia” za życia autora oraz zgoda na pośmiertny druk całej suity pozostały w różnych postaciach nut.

W suicie przed „Łabędziem” są „Skamieliny”, a po nim „Finał”. Po satyrze złożonej ze znanych piosenek następuje długa melodia wiolonczeli, a potem końcowe ogniwo wraca do muzyki różnych zwierząt. Saint-Saëns umieścił utwór wiolonczelowy po szybkim ruchu fortepianu, tańcu cytowanym przez niski instrument i naśladowaniu ćwiczeń początkującego. Z osobnych nut „Łabędzia” nie gra się innych części, ale w całym czternastoczęściowym cyklu ci sami muzycy kolejno wykonują muzykę różnych charakterów.

Pawłowa przygotowywała odmienne stroje dla poszczególnych ról. Podczas pierwszego londyńskiego występu w 1909 roku, tańcząc „Taniec rosyjski” Czajkowskiego, nosiła długi sarafan zaprojektowany przez Iwana Bilibina. To długa, trapezowa suknia z rosyjskiej tradycji, dość ciężka do tańca. Łabędzie tutu ozdobiono gęsimi piórami i błyszczącymi elementami, a z tyłu wykonano pierzaste skrzydła. W zachowanych kostiumach Pawłowej pozostały oddzielnie obrazy łabędzia w choreografii Fokina i Rosjanki tańczącej do Czajkowskiego.

Muzyka, której słuchamy w Mahinie

W Mahinie gramy „Łabędzia” w różnych nagraniach. Gdy usłyszą Państwo tę melodię podczas posiłku, można przypomnieć sobie również historię muzyki, która została osobno wydana z satyrycznej suity o zwierzętach, a później znalazła dalsze życie w balecie Pawłowej.