In dit artikel
  1. Beginnende pianisten tussen de dieren
  2. Bekende melodieën voor een schildpad en een olifant
  3. Waarom De zwaan afzonderlijk verscheen
  4. Fokines choreografie en Pavlova's zwanenkostuum
  5. Veertien delen die na de dood van de componist verschenen
  6. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

Van Le Carnaval des animaux publiceerde Saint-Saëns tijdens zijn leven alleen Le Cygne, De zwaan. In 1887 verscheen het als muziek voor cello en piano; de veertien delen samen werden na zijn dood in 1922 uitgegeven. In de andere delen imiteerde hij beginnende pianisten en veranderde hij beroemde dansmelodieën in muziek voor schildpadden en olifanten. De cellomelodie die afzonderlijk uit deze satirische suite verscheen, werd in 1905 door Fokine en Pavlova gebruikt voor het korte ballet De stervende zwaan.

Meer verdieping

Beginnende pianisten tussen de dieren

Saint-Saëns schreef Le Carnaval des animaux in februari 1886. Het draagt de ondertitel Grande fantaisie zoologique en bestaat uit veertien delen. De titels zijn niet alleen een lijst met dieren: er staan ook een aquarium, fossielen en pianisten tussen. Levende dieren, een plaats waar dieren worden gehouden, resten van oud leven en menselijke uitvoerders komen in dezelfde suite samen. Zowel de ondertitel als de namen van de veertien delen laten zien dat de componist dieren en mensen naast elkaar plaatste. Saint-Saëns presenteerde uiteenlopende onderwerpen achtereenvolgens in korte stukken muziek.

In Pianistes imiteren twee pianisten de toonladderoefeningen van beginners. De partituur schrijft voor dat zij de aarzelingen en onhandigheid van iemand die net begint moeten nabootsen. Ervaren musici spelen dus opzettelijk ook de fouten die bij het oefenen kunnen optreden. In plaats van snel en nauwkeurig een toonladder te spelen, laten ze horen hoe een beginner oefent. Saint-Saëns plaatste menselijke speelgewoonten tussen de delen waarin hij dieren uitbeeldde. Hier is de pianoleerling het onderwerp van de grap, en degene die hem nadoet is zelf ook pianist.

Saint-Saëns schreef dit werk tijdens een verblijf in Oostenrijk, terwijl hij aan zijn Derde symfonie werkte. Aanvankelijk dacht hij aan een kort solostuk voor cellist Charles-Joseph Lebouc, die op het punt stond met pensioen te gaan. Dat groeide uit tot een zoölogische fantasie met verschillende dieren. Aan het werk dat voor de cello van De zwaan was begonnen, voegde hij andere delen toe. Anders dan in de symfonie waaraan hij tegelijk werkte, gebruikte hij hier humor waarvan vrienden in een besloten gezelschap konden genieten. Hij nam de cellosolo in de suite op en gebruikte twee piano's en andere instrumenten voor de dierenportretten.

Bekende melodieën voor een schildpad en een olifant

In Tortues wordt de cancan uit Offenbachs Orphée aux enfers langzaam gespeeld. Wie de melodie van de oorspronkelijke snelle dans herkent, hoort een sterk veranderd tempo. Saint-Saëns koos als dier een schildpad, die niet bij zo'n snelle dans past. Hij maakte de grap door bestaande muziek onder een andere titel te veranderen. In plaats van een nieuwe melodie te schrijven, wijzigde hij het tempo van een bekende dans en gaf hij die als het ware aan een langzaam dier. In dit deel komen een titel voor schildpadden en muziek van Offenbach samen.

Jacques Offenbach op een lithografie van Nadar.
Jacques Offenbach op een lithografie van Nadar.

In L'Éléphant citeert hij de Dans van de sylfen uit Berlioz' La Damnation de Faust. Saint-Saëns gebruikte deze lichte feeëndans in een olifantenwals voor een laag instrument. Voor de schildpadden vertraagde hij Offenbachs snelle dans; voor de olifant liet hij Berlioz' lichte dans in de lage tonen spelen. Beide delen verbinden bekende muziek met een ander dier. In het eerste veranderde hij het tempo, in het tweede het instrument en de omvang van het onderwerp dat de dans uitvoert. Het verschil tussen het oorspronkelijke gebruik van de geciteerde melodie en de nieuwe titel zet de satire van de suite voort.

Fossiles bevat vier Franse liederen, een melodie uit Rossini's Il barbiere di Siviglia en Saint-Saëns' eigen Danse macabre. Het kan worden gelezen als satire waarin vaak gespeelde en vertrouwd geworden muziek met fossielen wordt vergeleken. Ook de tekening van botten van oude dieren die Saint-Saëns aan het begin van het deel maakte, hoort bij deze bespreking. Hij citeerde niet alleen andermans muziek, maar bracht zes melodieën, waaronder zijn eigen werk, in één kort deel samen. Bekende liederen, een opera en zijn eigen orkestmuziek werden zo materiaal voor muzikale satire.

Waarom De zwaan afzonderlijk verscheen

De zwaan is het dertiende deel. Saint-Saëns publiceerde het in 1887 zonder de andere delen erbij. Van de veertien stukken verscheen alleen de muziek met de lange cellomelodie als zelfstandige partituur. Musici konden haar spelen zonder de volledige suite voor te bereiden. De overige muziek werd in 1922 gepubliceerd, het jaar na Saint-Saëns' overlijden. Tussen het drukken van De zwaan en het drukken van de volledige suite lagen vijfendertig jaar. De componist stond tijdens zijn leven de uitgave van dit ene stuk toe en stelde de algemene openbaarmaking van de andere delen uit.

Een cello gemaakt door Vuillaume in het midden van de 19e eeuw.
Een cello gemaakt door Vuillaume in het midden van de 19e eeuw.

De uitgave van De zwaan uit 1887 is een bewerking voor cello en piano. In de oorspronkelijke suite worden een cello en twee piano's gebruikt. Voor de zelfstandige uitgave veranderde Saint-Saëns de begeleiding naar één piano, zodat twee mensen het stuk konden spelen. De cellosolo bleef behouden, maar het aantal pianisten veranderde. Bij de publicatie als zelfstandig klein werk liet hij de muziek die eerder door twee piano's werd gespeeld door één piano uitvoeren. Het deel uit Le Carnaval des animaux en het afzonderlijk uitgegeven cellostuk dragen dezelfde titel, maar de partituren vragen een verschillend aantal piano's.

Saint-Saëns maakte zich zorgen over hoe een Duits publiek de suite zou ontvangen en beperkte openbare uitvoeringen. Hij trad in Duitsland vaak op als pianist en werd ook om zijn serieuze werken gewaardeerd. De Franse Société nationale de musique legde eveneens de nadruk op professioneel en serieus componeren. Saint-Saëns was bezorgd over hoe grappen die hij voor vrienden speelde bij een openbaar concert zouden overkomen. Hij liet de suite in kleine kring uitvoeren, maar beperkte de algemene concertuitvoeringen en publicatie. Voor dezelfde muziek maakte hij dus verschillende keuzes afhankelijk van waar en voor wie ze zou klinken.

Fokines choreografie en Pavlova's zwanenkostuum

In 1905 maakte Mikhail Fokine de choreografie van De stervende zwaan voor Anna Pavlova. Het is een korte solodans op De zwaan van Saint-Saëns. Het werk en de muziek verschillen van Tsjaikovski's Het Zwanenmeer. Fokine maakte de dans, Pavlova trad ermee op en de cellomuziek van Saint-Saëns werd gebruikt. Nadat Saint-Saëns zijn dertiende deel had geschreven, maakte Fokine bewegingen bij die muziek en vertolkte Pavlova ze op het podium. Het beeld van een stervende zwaan werd dus toegevoegd in dit danswerk op de bestaande cellomuziek.

Anna Pavlova in De stervende zwaan, geschilderd door Lavery in 1911.
Anna Pavlova in De stervende zwaan, geschilderd door Lavery in 1911.

Het korte ballet werd voor het eerst gepresenteerd in Sint-Petersburg in 1905 en werd een van Pavlova's bekendste rollen. Zij danste in een kostuum dat de vleugels van een zwaan zichtbaar maakte. Op een bewaard gebleven tutu van Pavlova zijn glinsterende versieringen en ganzenveren aangebracht, met achterop veren in de vorm van vleugels. Men neemt aan dat dit kostuum aan het einde van de jaren 1920 werd gebruikt. Pavlova bleef de rol ook na de eerste uitvoering dansen. Om de zwaan die zij met haar lichaam uitdrukte voor het publiek zichtbaar te maken, werden echte vogelveren voor de vleugels van haar kleding gebruikt.

Choreograaf Mikhail Fokine, geschilderd door Serov in 1909.
Choreograaf Mikhail Fokine, geschilderd door Serov in 1909.

Fokines choreografie en Pavlova's vertolking kunnen worden gezien als een poging om in het ballet naast techniek ook artisticiteit en gevoel te benadrukken. Andere dansers gebruikten Pavlova's soepele armbewegingen ook bij het vertolken van Odette in Het Zwanenmeer. Bewegingsvormen werden zo doorgegeven tussen twee balletten met verschillende muziek. De stervende zwaan wordt op Saint-Saëns' cellostuk uitgevoerd, maar latere dansers pasten Pavlova's expressie ook op een andere zwanenrol toe. Hoewel de composities en de werken verschillen, werkte haar lichamelijke uitdrukking verder door.

Veertien delen die na de dood van de componist verschenen

In zijn testament uit 1911 gaf Saint-Saëns uitgever Durand toestemming om de hele suite na zijn dood te publiceren. In 1922 werden de veertien delen gedrukt. Er bestaan kleine verschillen tussen de eigenhandige partituur van Saint-Saëns en deze postume eerste uitgave. De uitgave werd voorbereid toen de componist zelf niet meer aan het publicatieproces kon deelnemen. Redacteuren vergelijken handschrift en druk om de afwijkingen te onderzoeken. Zijn keuze om tijdens zijn leven alleen De zwaan te publiceren en zijn toestemming voor een volledige postume uitgave bleven zo in verschillende partituren bewaard.

In de suite staat Fossiles vóór De zwaan en komt daarna de Finale. Na de satire met bekende liederen klinkt de lange cellomelodie; vervolgens komt het slotdeel dat muziek van de verschillende dieren opnieuw aanhaalt. Saint-Saëns plaatste het cellostuk na snelle pianomuziek, een geciteerde dans op een laag instrument en een imitatie van beginnende pianisten. Bij de afzonderlijk uitgegeven De zwaan worden de andere delen niet gespeeld. Bij de volledige veertien delen spelen dezelfde musici achtereenvolgens muziek met verschillende karakters.

Pavlova bereidde voor elke rol andere kleding voor. Bij haar eerste Londense optreden in 1909 droeg zij een lange sarafan, ontworpen door Ivan Bilibin, voor de Russische dans op muziek van Tsjaikovski. Een sarafan is een lang, trapeziumvormig Russisch traditioneel kledingstuk en is vrij zwaar om in te dansen. Aan haar zwanentutu werden ganzenveren toegevoegd en glinsterende versieringen aangebracht. Achterop kwamen vleugels van veren. De bewaard gebleven kleding van Pavlova toont zo zowel Fokines zwaan als de Russische figuur die zij op Tsjaikovski's muziek danste.

Muziek bij Mahina

Bij Mahina laten we De zwaan in verschillende opnamen horen. Als deze melodie tijdens uw maaltijd klinkt, kunt u ook denken aan hoe muziek die afzonderlijk uit een satirische dierensuite verscheen later met Pavlova's ballet werd verbonden.