در این مقاله
  1. پیانیست تازه‌کار در میان حیوانات
  2. ملودی‌های آشنا برای لاک‌پشت و فیل
  3. انتشار جداگانه قو توسط سن‌سانس
  4. طراحی رقص فوکین و لباس قوی پاولووا
  5. چهارده موومان منتشرشده پس از مرگ
  6. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

سن‌سانس از میان قطعه‌های «کارناوال حیوانات»، فقط «قو» را در زمان حیاتش منتشر کرد. در 1887 آن را برای ویولنسل و پیانو به چاپ رساند و تمام چهارده موومان پس از مرگ او، در 1922 منتشر شدند. در موومان‌های دیگر از پیانیست تازه‌کار تقلید کرد و رقص‌های مشهور را به موسیقی لاک‌پشت و فیل تبدیل کرد. فوکین و پاولووا در 1905 ملودی ویولنسلِ جداشده از این سوئیت طنزآمیز را در باله کوتاه «قوی در حال مرگ» استفاده کردند.

مطالعه عمیق‌تر

پیانیست تازه‌کار در میان حیوانات

سن‌سانس «کارناوال حیوانات» را در فوریه 1886 نوشت. زیرعنوان آن «فانتزی بزرگ جانورشناختی» است و چهارده موومان دارد. این مجموعه صرفاً فهرستی از نام حیوانات نیست. موومان‌هایی با عنوان آکواریوم، فسیل‌ها و پیانیست‌ها نیز وجود دارند. حیوان زنده، محل نگهداری حیوانات، آثار موجودات قدیمی و نوازنده انسان در یک سوئیت قرار گرفته‌اند. زیرعنوان اثر و نام‌های چهارده موومان نیز این کنار هم قرار گرفتن حیوان و انسان را نشان می‌دهند. سن‌سانس موضوع‌های متفاوت را به نوبت در موسیقی‌های کوتاه معرفی کرد.

در «پیانیست‌ها»، دو نوازنده پیانو از تمرین گام نوازندگان تازه‌کار تقلید می‌کنند. در نت‌ها دستور داده شده است که تردید و ناشی‌گری کسی را که تازه یاد می‌گیرد بازآفرینی کنند. حتی اشتباه‌های تمرین نیز چنان نوشته شده‌اند که موسیقی‌دانان ماهر عمداً آن‌ها را بنوازند. به جای اجرای سریع و دقیق گام، قطعه تمرین کردن مبتدی را به گوش می‌رساند. سن‌سانس عادت‌های نوازندگی انسان را میان موومان‌های توصیف حیوانات گنجاند. اینجا کسی که پیانو یاد می‌گیرد موضوع خنده است و کسی که از او تقلید می‌کند نیز پیانیست است.

سن‌سانس این اثر را هنگام اقامت در اتریش و کار روی سمفونی شماره 3 نوشت. ابتدا قطعه تکنوازی کوتاهی برای شارل‌ژوزف لوبوک، ویولنسل‌نواز در آستانه بازنشستگی، در نظر داشت و سپس آن را به فانتزی جانورشناختی با چند حیوان گسترش داد. به کاری که برای ویولنسل «قو» آغاز شده بود، موومان‌های دیگر افزود. برخلاف سمفونی‌ای که هم‌زمان می‌نوشت، از شوخی مناسب گردهمایی دوستان استفاده کرد. او موسیقی ویولنسل تکنواز را در سوئیت قرار داد و دو پیانو و سازهای مختلف را برای توصیف حیوانات به کار گرفت.

ملودی‌های آشنا برای لاک‌پشت و فیل

در «لاک‌پشت‌ها»، کان‌کانِ «اورفئوس در دنیای زیرین» اوفنباخ آهسته نواخته می‌شود. حتی اگر ملودی رقص سریع اصلی را بشناسیم، سرعت بسیار متفاوت است. حیوانی که سن‌سانس انتخاب کرد، لاک‌پشتی بود که با رقص سریع تناسب نداشت. او با تغییر اثر اصلی و استفاده از آن زیر عنوانی دیگر شوخی ساخت. به جای نوشتن ملودی تازه، سرعت رقص شناخته‌شده را تغییر داد و آن را به حیوانی کند سپرد. در این موومان، عنوان مربوط به لاک‌پشت و موسیقی برگرفته از اوفنباخ با هم حضور دارند.

ژاک اوفنباخ در لیتوگرافی نادار.
ژاک اوفنباخ در لیتوگرافی نادار.

در «فیل»، از «رقص سیلف‌ها» در «محکومیت فاوست» برلیوز نقل می‌شود. سن‌سانس رقص سبک پری‌ها را در والس فیل که با سازی بم اجرا می‌شود به کار برد. او رقص سریع اوفنباخ را آهسته به لاک‌پشت سپرد و رقص سبک پری‌های برلیوز را با صدای بم به فیل داد. هر دو موومان موسیقی مشهور را به حیوانی دیگر مرتبط می‌کنند. در اولی سرعت تغییر می‌کند و در دومی، ساز اجراکننده رقص و اندازه موجود تغییر می‌کند. تفاوت میان کاربرد اولیه ملودی نقل‌شده و عنوان تازه، طنز سوئیت را ادامه می‌دهد.

«فسیل‌ها» شامل چهار ترانه فرانسوی، ملودی «آرایشگر سویل» روسینی و «رقص مرگ» خود سن‌سانس است. می‌توان آن را طنزی دانست که موسیقی بسیار اجراشده و آشنا را به فسیل تشبیه می‌کند. تصویر استخوان حیوان قدیمی که سن‌سانس در آغاز موومان کشیده است نیز بخشی از این موضوع است. او به نقل موسیقی دیگران بسنده نکرد و شش ملودی، از جمله اثر خودش، را در یک موومان کوتاه گرد آورد. ترانه‌های آشنا، اپرا و اثر ارکستری خودش را کنار هم گذاشت و خود موسیقی را ماده طنز قرار داد.

انتشار جداگانه قو توسط سن‌سانس

«قو» موومان سیزدهم است. سن‌سانس در 1887 ابتدا همین قطعه را منتشر کرد و موومان‌های دیگر را همراه آن چاپ نکرد. از چهارده موومان، فقط موسیقی با ملودی طولانی ویولنسل را به‌صورت نت مستقل عرضه کرد. نوازندگان بدون آماده کردن کل سوئیت نیز می‌توانستند این قطعه ویولنسل را اجرا کنند. موسیقی‌های دیگر در 1922، سال پس از مرگ سن‌سانس، منتشر شدند. از چاپ نخست «قو» تا چاپ سوئیت کامل، 35 سال گذشت. آهنگساز در زمان حیات انتشار این قطعه را اجازه داد و ارائه عمومی موومان‌های دیگر را به تأخیر انداخت.

ویولنسلی ساخته ویوم در میانه قرن نوزدهم.
ویولنسلی ساخته ویوم در میانه قرن نوزدهم.

نسخه چاپی «قو» در 1887 تنظیمی برای ویولنسل و پیانوست. در سوئیت اصلی، ویولنسل و دو پیانو استفاده می‌شوند. در نت مستقل، همراهی به یک پیانو تغییر یافت تا دو نفر بتوانند قطعه را اجرا کنند. پارت ویولنسل تکنواز حفظ شد، اما تعداد همراهان پیانو متفاوت شد. سن‌سانس هنگام انتشار قطعه مستقل، موسیقی دو پیانو را به شکلی تغییر داد که با یک پیانو نواخته شود. موسیقی آماده‌شده به‌عنوان یک موومان «کارناوال حیوانات» و موسیقی منتشرشده به‌عنوان قطعه جداگانه ویولنسل، عنوان یکسان دارند، اما تعداد پیانوهای مورد نیاز در نت‌ها متفاوت است.

سن‌سانس نگران بود شنوندگان آلمانی این سوئیت را چگونه بپذیرند و اجرای عمومی آن را محدود کرد. او در آلمان اغلب به‌عنوان پیانیست فعالیت داشت و برای آثار جدی نیز ارزیابی می‌شد. انجمن ملی موسیقی فرانسه هم بر آفرینش حرفه‌ای و جدی تأکید می‌کرد. سن‌سانس نگران پذیرش عمومی شوخی‌ای بود که پیش دوستان اجرا می‌کرد. با اینکه سوئیت را در گردهمایی کوچک می‌نواخت، اجرای عمومی و انتشار آن را محدود کرد. درباره همان موسیقی، بسته به محل اجرا و مخاطب، انتخاب‌های متفاوتی داشت.

طراحی رقص فوکین و لباس قوی پاولووا

میخائیل فوکین در 1905 «قوی در حال مرگ» را برای آنا پاولووا طراحی رقص کرد. این رقص انفرادی کوتاه از «قو»ی سن‌سانس استفاده می‌کند و از نظر اثر و موسیقی با «دریاچه قو»ی چایکوفسکی متفاوت است. فوکین رقص را ساخت، پاولووا روی صحنه رفت و موسیقی ویولنسل سن‌سانس به کار رفت. پس از نوشتن موومان سیزدهم به دست سن‌سانس، فوکین رقص متناسب با آن ساخت و پاولووا آن را روی صحنه اجرا کرد. حرکات بیان‌کننده قوی در حال مرگ به این ترتیب در اثر رقصی که از قطعه ویولنسل استفاده می‌کند افزوده شدند.

آنا پاولووا در «قوی در حال مرگ»، در نقاشی لاوری در سال 1911.
آنا پاولووا در «قوی در حال مرگ»، در نقاشی لاوری در سال 1911.

باله کوتاه در 1905 نخستین بار در سن‌پترزبورگ ارائه شد و به یکی از آثار شاخص پاولووا تبدیل شد. او با لباسی که بال‌های قو را نشان می‌داد می‌رقصید. توتوی پاولووا که تا امروز باقی مانده است، تزئینات درخشان و پر غاز دارد و در پشت آن پرها به شکل بال چیده شده‌اند. احتمال می‌رود این لباس در اواخر دهه 1920 استفاده شده باشد. پاولووا پس از نخستین اجرا نیز این نقش را ادامه داد. برای آنکه تماشاگر قوی بیان‌شده با بدن را ببیند، در لباس نیز از پر واقعی پرنده برای ساخت بال استفاده شد.

میخائیل فوکین، طراح رقص، در نقاشی سروف در سال 1909.
میخائیل فوکین، طراح رقص، در نقاشی سروف در سال 1909.

می‌توان طراحی رقص فوکین و بیان پاولووا را تلاشی برای تأکید بر هنر و احساس، در کنار مهارت فنی باله، دانست. حرکت نرم بازوان پاولووا در اجرای نقش اودتِ «دریاچه قو» توسط رقصندگان دیگر نیز استفاده شد. حرکات رقصندگان میان دو باله با موسیقی متفاوت منتقل شدند. «قوی در حال مرگ» با قطعه ویولنسل سن‌سانس اجرا می‌شود، اما بعدها رقصندگان دیگر بیان پاولووا را در نقش قوی دیگری نیز به کار بردند. با وجود تفاوت قطعه و اثر، تأثیر بیان بدنی ادامه یافت.

چهارده موومان منتشرشده پس از مرگ

سن‌سانس در وصیت‌نامه سال 1911 به انتشارات دوران اجازه داد کل سوئیت را پس از مرگش منتشر کند. در 1922 نت‌های چهارده موومان چاپ شدند. میان نت‌های نوشته‌شده به دست آهنگساز و چاپ اول پس از مرگ نیز تفاوت‌های کوچکی وجود دارد. چاپ نخست در دوره‌ای آماده شد که آهنگساز دیگر نمی‌توانست شخصاً در انتشار مشارکت کند. ویراستاران دست‌نوشته و نسخه چاپی را مقایسه می‌کنند و تغییرها را بررسی می‌کنند. انتخاب انتشار فقط «قو» در زمان حیات و اجازه انتشار کل مجموعه پس از مرگ، در دو شکل متفاوت نت‌ها باقی ماندند.

در سوئیت، پیش از «قو» قطعه «فسیل‌ها» و پس از آن «فینال» قرار دارد. پس از طنزِ بافته‌شده از آوازهای مشهور، ملودی طولانی ویولنسل می‌آید و سپس موومان پایانی که موسیقی حیوانات مختلف را مرور می‌کند. سن‌سانس پس از پیانوی پرتحرک، رقص نقل‌شده با ساز بم و موسیقی تقلید تمرین مبتدی، این قطعه ویولنسل را قرار داد. در نت مستقل «قو»، موومان‌های دیگر اجرا نمی‌شوند، اما در اجرای کامل چهارده موومان، همان نوازندگان موسیقی‌هایی با خصلت‌های متفاوت را پیاپی اجرا می‌کنند.

پاولووا برای نقش‌های مختلف لباس‌های متفاوت آماده می‌کرد. در نخستین اجرای لندن در 1909، هنگام رقص بر «رقص روسی» چایکوفسکی، سارافان بلندی با طراحی ایوان بیلیبین پوشید. سارافان نوعی لباس سنتی روسی، بلند و ذوزنقه‌ای است و برای رقص نسبتاً سنگین است. بر توتوی قو، پر غاز و تزئینات درخشان قرار داشت و در پشت آن بال‌های پردار ساخته شده بود. در لباس‌های باقی‌مانده پاولووا، هم قوی طراحی‌شده توسط فوکین دیده می‌شود و هم شخصیت روسی‌ای که با موسیقی چایکوفسکی می‌رقصید.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در ماهینا، «قو» را با ضبط‌های متفاوت برای شما پخش می‌کنیم. اگر هنگام غذا این ملودی را می‌شنوید، می‌توانید به یاد بیاورید که موسیقی جداشده از سوئیت طنزآمیز حیوانات، بعدها به باله پاولووا راه یافت.