Nội dung bài viết
Trả lời ngắn gọn
Trong Lễ hội muông thú, Saint-Saëns chỉ xuất bản Thiên nga khi còn sống. Ông phát hành nó năm 1887 dưới dạng tác phẩm cho cello và piano, còn toàn bộ mười bốn chương được xuất bản sau khi ông mất, vào năm 1922. Những chương khác bắt chước người mới học piano hoặc biến các điệu múa nổi tiếng thành âm nhạc của rùa và voi. Giai điệu cello tách riêng khỏi tổ khúc châm biếm ấy được Fokine và Pavlova sử dụng năm 1905 cho vở ballet ngắn Thiên nga hấp hối.
Đọc sâu hơn
Người mới học piano giữa các loài vật
Saint-Saëns viết Lễ hội muông thú vào tháng 2 năm 1886. Tác phẩm có phụ đề Đại ảo khúc động vật học và gồm mười bốn chương. Các nhan đề không chỉ liệt kê tên con vật: còn có Thủy cung, Hóa thạch và Những nghệ sĩ piano. Ông đưa các loài vật sống, nơi nuôi giữ chúng, dấu tích sinh vật cổ và những người biểu diễn vào cùng một tổ khúc. Phụ đề và tên mười bốn chương cũng cho thấy cách ông đặt động vật cùng con người trong tác phẩm. Saint-Saëns lần lượt giới thiệu những đối tượng khác nhau bằng các đoạn nhạc ngắn.
Trong Những nghệ sĩ piano, hai người chơi piano bắt chước bài tập âm giai của người mới học. Bản nhạc yêu cầu họ tái hiện sự ngập ngừng và vụng về của người vừa bắt đầu. Những nhạc sĩ thành thạo phải cố ý chơi cả các lỗi thường gặp khi luyện tập. Thay vì đánh âm giai nhanh và chính xác, họ cho khán giả nghe người mới học đang tập đàn. Giữa những chương mô tả các loài vật, Saint-Saëns xen vào thói quen biểu diễn của con người. Ở đây, người học piano trở thành đối tượng gây cười, và người bắt chước họ cũng là nghệ sĩ piano.
Saint-Saëns viết tác phẩm khi đang ở Áo và làm việc với Giao hưởng số 3. Ban đầu, ông nghĩ đến một bản độc tấu ngắn cho nghệ sĩ cello Charles-Joseph Lebouc sắp nghỉ hưu, rồi mở rộng thành một ảo khúc động vật học về nhiều loài. Ông bổ sung các chương khác vào công việc bắt đầu từ phần cello của Thiên nga. Khác với bản giao hưởng được sáng tác cùng thời gian, tổ khúc sử dụng sự hài hước để bạn bè thưởng thức khi tụ họp. Saint-Saëns đưa âm nhạc cello độc tấu vào tổ khúc, đồng thời dùng hai piano và nhiều nhạc cụ để mô tả các loài vật.
Những giai điệu quen thuộc giao cho rùa và voi
Trong Rùa, điệu cancan từ Orphée aux enfers, tức Orpheus ở địa ngục, của Offenbach được chơi chậm. Dù nhận ra giai điệu của điệu múa vốn nhanh, người nghe sẽ thấy tốc độ đã thay đổi rất nhiều. Con vật Saint-Saëns chọn là rùa, vốn chẳng hợp với điệu múa nhanh ấy. Ông tạo trò đùa bằng cách sửa nhạc gốc và dùng nó dưới một nhan đề khác. Thay vì viết giai điệu mới, ông thay đổi tốc độ của một điệu múa đã nổi tiếng, như giao điệu múa ấy cho một con vật chậm chạp. Chương này kết hợp tên Rùa với âm nhạc mượn từ Offenbach.

Trong Voi, Saint-Saëns trích Điệu múa của các tiên nữ từ La damnation de Faust, tức Sự đọa đày của Faust, của Berlioz. Ông dùng điệu múa nhẹ nhàng của tiên nữ trong một bản waltz của voi được chơi bằng nhạc cụ trầm. Ông giao điệu múa nhanh của Offenbach cho rùa ở tốc độ chậm, và giao điệu múa nhẹ của Berlioz cho voi bằng âm thanh thấp. Cả hai chương đều gắn âm nhạc nổi tiếng với một loài vật khác. Trước đó ông đổi tốc độ, còn lần này ông đổi nhạc cụ chơi điệu múa và kích thước của đối tượng. Sự khác biệt giữa công dụng ban đầu của giai điệu được trích và nhan đề mới tiếp tục tạo nên tính châm biếm của tổ khúc.
Hóa thạch gồm bốn bài hát Pháp, một giai điệu trong Người thợ cạo thành Sevilla của Rossini và Vũ điệu tử thần của chính Saint-Saëns. Có thể hiểu đây là cách châm biếm, ví những bản nhạc được chơi nhiều đến mức ai cũng quen thuộc với hóa thạch. Bản vẽ những bộ xương động vật cổ mà Saint-Saëns để lại ở đầu chương cũng được giới thiệu. Ông không chỉ trích âm nhạc của người khác mà còn đưa tác phẩm của mình vào, tập hợp sáu giai điệu trong một chương ngắn. Bài hát quen thuộc, opera và tác phẩm dàn nhạc của ông được đặt chung, khiến chính âm nhạc trở thành chất liệu châm biếm.
Saint-Saëns xuất bản riêng Thiên nga
Thiên nga là chương thứ mười ba. Saint-Saëns xuất bản chương này trước vào năm 1887, không phát hành các chương khác cùng nó. Trong mười bốn chương, ông chỉ đưa âm nhạc có giai điệu cello dài thành bản nhạc độc lập. Nghệ sĩ có thể chơi bản cello này mà không cần chuẩn bị cả tổ khúc. Phần âm nhạc còn lại được xuất bản năm 1922, năm sau khi Saint-Saëns qua đời. Từ lần in Thiên nga trước đến lần in toàn bộ tổ khúc là 35 năm. Khi còn sống, nhà soạn nhạc cho phép xuất bản một bản này, đồng thời trì hoãn việc công bố rộng rãi các chương khác.

Ấn bản Thiên nga năm 1887 là bản chuyển soạn cho cello và piano. Trong tổ khúc gốc, chương này dùng cello và hai piano. Bản nhạc độc lập đổi phần đệm sang một piano, để hai người có thể cùng chơi. Phần cello độc tấu được giữ lại, nhưng số người chơi piano đi cùng thay đổi. Khi xuất bản tiểu phẩm riêng, Saint-Saëns chuyển âm nhạc do hai piano đảm nhiệm sang một piano. Âm nhạc được chuẩn bị như một chương của Lễ hội muông thú và âm nhạc phát hành thành tác phẩm cello riêng mang cùng tên, nhưng số piano mà bản nhạc yêu cầu khác nhau.
Saint-Saëns lo khán giả Đức sẽ đón nhận tổ khúc thế nào và hạn chế biểu diễn công khai. Ông thường hoạt động ở Đức với tư cách nghệ sĩ piano và cũng được đánh giá qua những tác phẩm nghiêm túc. Hội Âm nhạc Quốc gia Pháp cũng đề cao sáng tác chuyên nghiệp và nghiêm túc. Saint-Saëns lo những trò đùa chơi trước bạn bè sẽ được tiếp nhận ra sao khi đưa lên buổi diễn công khai. Ông vẫn chơi tổ khúc trong các cuộc tụ họp nhỏ nhưng hạn chế việc biểu diễn công khai rộng rãi và xuất bản. Cùng một tác phẩm đã được viết, ông đưa ra lựa chọn khác nhau tùy nơi chốn và người nghe.
Biên đạo của Fokine và trang phục thiên nga của Pavlova
Năm 1905, Mikhail Fokine biên đạo Thiên nga hấp hối cho Anna Pavlova. Đây là tiết mục múa đơn ngắn sử dụng Thiên nga của Saint-Saëns, một tác phẩm khác và dùng âm nhạc khác với Hồ thiên nga của Tchaikovsky. Trong ballet này, Fokine tạo điệu múa, Pavlova biểu diễn và âm nhạc cello của Saint-Saëns được sử dụng. Sau khi Saint-Saëns viết chương thứ mười ba, Fokine tạo những động tác phù hợp với âm nhạc, rồi Pavlova diễn chúng trên sân khấu. Động tác thể hiện thiên nga đang chết được thêm vào qua tác phẩm múa dùng bản cello ấy.

Vở ballet ngắn ra mắt ở Saint Petersburg năm 1905 và trở thành tiết mục tiêu biểu của Pavlova. Bà mặc trang phục thể hiện đôi cánh thiên nga khi múa. Chiếc váy tutu của Pavlova còn được lưu giữ đến nay gắn đồ trang trí lấp lánh và lông ngỗng, với lông xếp thành cánh ở phía sau. Người ta ước đoán bà dùng trang phục này vào cuối thập niên 1920. Sau lần diễn đầu tiên, Pavlova tiếp tục múa vai ấy. Để khán giả nhìn thấy hình ảnh thiên nga được thể hiện qua cơ thể, trang phục cũng dùng lông chim thật tạo thành đôi cánh.

Có thể xem biên đạo của Fokine và cách thể hiện của Pavlova là nỗ lực nhấn mạnh tính nghệ thuật và cảm xúc bên cạnh kỹ thuật ballet. Những động tác tay mềm mại của Pavlova còn được các vũ công khác vận dụng khi diễn Odette trong Hồ thiên nga. Chuyển động của vũ công được truyền từ một ballet sang ballet khác sử dụng âm nhạc khác. Thiên nga hấp hối được diễn trên nhạc cello của Saint-Saëns, nhưng về sau, các vũ công áp dụng cách thể hiện của Pavlova cho một vai thiên nga khác. Tác phẩm và âm nhạc khác nhau, còn ảnh hưởng về biểu đạt cơ thể vẫn tiếp tục.
Mười bốn chương được xuất bản sau khi tác giả mất
Trong di chúc năm 1911, Saint-Saëns cho phép nhà xuất bản Durand phát hành toàn bộ tổ khúc sau khi ông mất. Năm 1922, bản nhạc mười bốn chương được in. Có một số khác biệt nhỏ giữa bản nhạc ông tự viết và ấn bản đầu xuất bản sau khi ông qua đời. Ấn bản đầu được chuẩn bị khi nhà soạn nhạc không thể trực tiếp tham gia xuất bản. Các biên tập viên đối chiếu bản viết tay và bản in để kiểm tra những chỗ khác nhau. Lựa chọn chỉ xuất bản Thiên nga khi còn sống và lựa chọn cho phép phát hành toàn bộ sau khi mất còn lại dưới những hình thức bản nhạc khác nhau.
Trong tổ khúc, trước Thiên nga là Hóa thạch, còn sau nó là Finale. Sau phần châm biếm kết hợp những bài hát nổi tiếng là giai điệu cello dài, rồi đến chương cuối nhắc lại âm nhạc của nhiều loài vật. Saint-Saëns đặt bản cello này sau piano chuyển động nhanh, những điệu múa được trích trên nhạc cụ trầm và âm nhạc bắt chước bài tập của người mới học. Trong bản nhạc Thiên nga xuất bản riêng, nghệ sĩ không chơi các chương khác; trong toàn bộ mười bốn chương, cùng những người biểu diễn nối tiếp nhau đảm nhiệm âm nhạc có tính chất khác nhau.
Pavlova chuẩn bị trang phục khác nhau cho từng vai. Khi múa Điệu múa Nga của Tchaikovsky trong lần biểu diễn đầu ở London năm 1909, bà mặc chiếc sarafan dài do Ivan Bilibin thiết kế. Đây là một loại trang phục truyền thống Nga, dài, có dáng hình thang và khá nặng để múa. Váy tutu thiên nga được gắn lông ngỗng và trang trí bề mặt bằng những chi tiết lấp lánh. Phía sau có đôi cánh làm từ lông. Những trang phục Pavlova để lại lưu giữ cả hình ảnh thiên nga do Fokine biên đạo và hình ảnh người Nga múa theo âm nhạc Tchaikovsky.
Lắng nghe tại Mahina
Tại Mahina, chúng tôi giới thiệu Thiên nga qua những bản thu khác nhau. Khi giai điệu ấy vang lên trong bữa ăn, bạn có thể cùng nhớ câu chuyện về âm nhạc được tách khỏi một tổ khúc động vật châm biếm, rồi được dùng trong ballet của Pavlova.





