Ushbu maqolada
  1. Sol torida chalish uchun o‘zgartirilgan tonallik va registr
  2. 1880-yilda Bostonda chiqarilgan yakkaxon notalari
  3. Mahler tahriri va zamonaviy torli cholg‘ular ijrosi
  4. Sol toriga moslashtirgan skripkachi
  5. Turli konsertlarda davom etgan Air
  6. Mahinada tinglanadigan musiqa

Qisqa javob

Air on the G String nomi Bachning uchinchi orkestr syuitasidagi sarlavhadan olinmagan. Ikkinchi qism Air deb ataladi. XIX asr skripkachisi August Wilhelmj uni yakkaxon asarga moslashtirib, sol torida chalishni belgiladi. Butun asarni skripkaning eng past torida ijro etish uchun notalar pasaytirilgan nusxa keng tarqalgach, ushbu ko‘rsatma asar nomidek qo‘llana boshladi.

Batafsil o‘qish

Sol torida chalish uchun o‘zgartirilgan tonallik va registr

Wilhelmj re major originalni do majorga ko‘chirib, kuy registrini ham pasaytirdi. Bu skripka yakkaxoni faqat sol torida chalishi uchun qilingan o‘zgarish edi. Sol tori skripkaning to‘rtta tori orasida eng past ovoz chiqaradi. Bach torli ansambl uchun yozgan kuyni bir ijrochi bir torda uzluksiz chalishga moslashtirdi. Air on the G String ommaviy nomida shu ijro sharti saqlangan. Syuitadagi torli cholg‘uchilar re major Airni, Wilhelmj nusxasidagi yakkaxon esa do major kuyni chaladi.

Skripkaning sol torini tushuntirish uchun namuna cholg‘u. Bu Stradivari 1693-yilda yasagan Gould skripkasidir.
Skripkaning sol torini tushuntirish uchun namuna cholg‘u. Bu Stradivari 1693-yilda yasagan Gould skripkasidir.

Bachning asl Air qismi torli cholg‘ular va basso continuo bilan chalinadi. Basso continuo past kuy va garmoniya belgilariga tayanib, jo‘rnavoz akkordlarni to‘ldiradigan usuldir. Kuy partiyasi ostida bas davomli harakatlanadi, boshqa ovozlar ham birga chaladi. Bir ovoz uzun nota tutganda, boshqasi siljiydi. Asosiy kuy ostidagi harakatlanuvchi bas va boshqa torli partiyalar o‘zaro moslashishi uchun yozilgan. Wilhelmjning yakkaxon skripka nusxasida asosiy kuyni bir kishi chaladi, Bach qismida esa birga ijro etadigan torli partiyalar bor.

Bach orkestr musiqasini asl shakliga yaqin ijro etish kam uchragan davrda Wilhelmjning skripka nusxasi juda ommalashdi. Asl asarning bir qismi past tor ovozidan foydalanadigan yakkaxon musiqaga aylantirilib, yangi ijrochi va tinglovchilarga yetdi. Original re majorda va Air nomida edi, moslashtirishda esa do major va sol torida chalish ko‘rsatmasi qo‘llandi. Mashhur nom Bach ishlatgan qism nomidan emas, keyingi ijrochi muayyan notalarga yozgan ko‘rsatmadan boshlangan.

1880-yilda Bostonda chiqarilgan yakkaxon notalari

1880-yilda Bostonning Thompson & Odell nashriyoti Air for G String notalarini chiqardi. Ular skripka va pianino uchun edi. Bach orkestr syuitasiga kiritgan qism ikki musiqachi birga chalishi mumkin bo‘lgan holda bosildi. Torli ansambl yig‘ish o‘rniga skripkachi va pianinochi alohida partiyalarni bajardi. Nashriyot past torda chalinadigan skripka kuyi va pianino jo‘rligini Bostonda tarqatdi. Bach ishlagan Yevropadan tashqarida, Amerikada ham ushbu musiqani chalmoqchi bo‘lganlar notalarni olish imkoniga ega bo‘ldi.

Uchinchi syuita fransuzcha uvertura bilan boshlanadi. Ushbu raqs to‘plami shakli Louis XIV saroyida chalingan Lully musiqasi orqali rivojlandi. Salobatli sekin boshlanishdan keyin tezroq fugasimon bo‘lim keladi. Fugasimon deganda bir necha ovoz bir mavzuni ketma-ket taqlid qilishi tushuniladi. Bach davrida uvertura bilan boshlanadigan bunday syuitalar Ouvertüre deb atalgan. Hozir uchinchi syuita deb nomlanadigan asar ham shu nomda yetib kelgan. Airdan oldingi musiqada fransuz uverturasi tuzilishi mavjud.

Airdan keyin gavot, burre va jiga keladi. Syuitadagi raqslar turli ritm va tezliklarda qarama-qarshi qo‘yiladi. Bach uvertura, Air va raqslarni bir asarga joylashtirdi. Qismlarni ketma-ket qo‘yib, turli raqslarning o‘lchovi va xususiyatini bir syuitaga kiritdi. Yakkaxon nusxasida Air alohida chalinadi, syuita partiyalarida esa oldingi uverturani chalganlar keyingi raqslarni ham davom ettiradi. Uni mustaqil kichik asar yoki to‘liq syuitaning ikkinchi qismi sifatida chalishda dasturdagi musiqa farq qiladi.

Mahler tahriri va zamonaviy torli cholg‘ular ijrosi

1910-yilda Schirmer Gustav Mahler Bachning ikkinchi va uchinchi syuitalaridan tanlab tahrir qilgan besh qismni nashr etdi. Mahler basso continuo uchun pianino va organ partiyalarini aniq notalar bilan to‘ldirdi. Bas kuyi va garmoniya belgilariga qarab jo‘rnavoz to‘ldiradigan musiqani yozib berdi. Wilhelmj kuyni skripkaning past toriga ko‘chirgan bo‘lsa, Mahler orkestr va klavishli cholg‘ular birga chaladigan musiqani tahrir qildi. Bach asarlarini ijro etish jarayonida har biri turli joylarni o‘zgartirdi.

Moritz Nähr 1907-yilda Vena saroy operasida suratga olgan Gustav Mahler.
Moritz Nähr 1907-yilda Vena saroy operasida suratga olgan Gustav Mahler.

Mahler ikkinchi syuitaning fleyta partiyasiga ham ko‘rsatmalar yozdi. Baland ovozli joylarda boshqa fleyta qo‘shish, zarur bo‘lsa klarnet bilan kuchaytirishni belgiladi. Ushbu ko‘rsatmani u ko‘zlagan torli ansambl hajmi bilan birga ko‘rib chiqish mumkin. Fleyta ovozi katta torli guruh ostida qolmasligi uchun boshqa puflama cholg‘uni ham qo‘shmoqchi edi. Jo‘rlikni notalar bilan to‘ldirish va puflama ovozini kuchaytirishda orkestr muvozanatini moslashtirmoqchi bo‘lgan dirijyor qarori aks etgan.

Niderlandiya Bach jamiyatining 2017-yilgi Amsterdam konsertida Lars Ulrik Mortensen boshqa tarkibni tanladi. U uchinchi syuitada puflama cholg‘ular va timpanini chiqarib, torli hamda klavishli cholg‘ular bilan ijro etdi. Tanlov puflama partiyalar keyin qo‘shilgani va dastlab torli cholg‘ularga qaratilgan nusxa bo‘lgani haqidagi nazariyaga asoslangan edi. Mortensen shu taxmin asosida cholg‘ularni kamaytirgan konsert tayyorladi. Ijroda haqiqatan puflama va timpani ishlatilmadi. Biroq dastlabki nusxa haqidagi izoh bizgacha yetgan notalardan ishlab chiqilgan farazdir.

Sol toriga moslashtirgan skripkachi

Wilhelmj Liszt tavsiyasi bilan Leipzig konservatoriyasida Ferdinand David qo‘lida skripka o‘rgandi. David Gewandhaus orkestrining konsertmeysteri edi. Wilhelmj 1860-yillarda Yevropada yakkaxon bo‘lib chiqdi; keyin Shimoliy va Janubiy Amerika, Osiyo va Avstraliyada gastrol qildi. 1894-yildan London Guildhall musiqa maktabida skripkadan dars berdi. Sahnadagi ijrochi yoshlarni o‘qitish orqali o‘z chalish usulini yetkazdi. Konservatoriyada o‘rgangan skripkasini turli mamlakat tinglovchilari oldida chalib, keyin o‘zi talabalar oldiga qaytdi.

Sarony taxminan 1879-yilda suratga olgan skripkachi August Wilhelmj.
Sarony taxminan 1879-yilda suratga olgan skripkachi August Wilhelmj.

Wagner bilan aloqalari ham davom etdi. Wagner 1862-yilda Wilhelmj uyiga tez-tez bordi. O‘sha yil uning albomiga Meistersinger uverturasining birinchi sakkiz taktini qo‘lda yozdi. 1872-yil Bayreuth festival teatri poydevori qo‘yilgan tadbirda Wilhelmj Wagner boshchiligidagi Beethoven to‘qqizinchi simfoniyasining skripka partiyasini chaldi. Wagner uni yangi festival orkestrining konsertmeysteri sifatida tanladi. Bachni skripka va pianinoga moslashtirgan yakkaxon boshqa konsertda Wagner o‘zi boshqaradigan katta orkestr a’zosi bo‘lib ishladi.

1896-yilgi otkritkadagi Leipzig maydoni va cherkovlari.
1896-yilgi otkritkadagi Leipzig maydoni va cherkovlari.

Wilhelmj ismi uning egaligidagi skripkada ham saqlangan. Stradivari 1725-yilda yasagan cholg‘uni otasi 1866-yilda olib berdi. Huquq doktori va havaskor skripkachi bo‘lgan otasi uni o‘g‘li uchun sotib olgan. Wilhelmj bir necha skripkaga ega bo‘lsa ham, otasi olganini ayniqsa qadrladi. 1896-yilda uni shogirdi Hugo Kupferschmidtga sotdi. Keyin cholg‘u turli egalar qo‘lidan o‘tdi va hozir ham Wilhelmj nomi bilan tanilgan. Uning ismi asar nomi tarixida ham, cholg‘u egalik tarixida ham qolgan.

Turli konsertlarda davom etgan Air

Air basida oktava sakrashlari va ketma-ket siljiydigan notalar bor. Yuqorida uzun kuy chalinganda, pastki partiya bir notani doimo tutib turmaydi. Bas harakatlanganda boshqa torli ovozlar notalarni almashib, uzun tovushlar bilan qisqa siljishlarni birga ijro etadi. Musiqachi partiyasidagi uzunlik va balandlikni saqlab, boshqa ovozlar bilan birga chaladi. Uzun kuy, harakatlanuvchi bas va ular orasini to‘ldiruvchi ovozlar bir qismga kirgani uchun, ansambl ijrochilarining vazifalari ham turli yo‘nalishlarga bo‘linadi.

2021-yil 21-oktabrda Boston Symphony Bernard Haitinkni xotirlab, Bach Airini ijro etdi. Haitink o‘sha kuni vafot etgan, konsertga Andris Nelsons boshchilik qilgan edi. Dirijyor asarni tanlab, vafot etgan hamkasbiga Bach musiqasi bilan so‘nggi hurmatini bildirdi. Ancha oldin yozilgan orkestr syuitasining bir qismi hamkasb musiqachi xotirasiga bag‘ishlangan konsertga qo‘yildi. Bach yozganidan keyin ham konsert tayyorlovchilar ushbu musiqani muayyan kun va inson uchun tanladi.

Wilhelmj Air tonalligi va kuy balandligini o‘zgartirib, yakkaxonga sol torida chalishni ko‘rsatdi. Mahler Bach syuitalarining klavishli jo‘rligini notalar bilan to‘ldirib, fleyta ovozini kuchaytirishni belgiladi. Mortensen esa torli cholg‘ularga asoslangan dastlabki tarkib nazariyasi bilan puflama va timpanini chiqarib, orkestrga boshchilik qildi. Keyingi musiqachilar Bachni turli cholg‘u va ijrochi soniga tayyorladi. Bir skripkachi past torda uzluksiz chaladigan kuyni boshqa konsertda torli cholg‘uchilar bas va turli ovozlarga bo‘lib ijro etadi.

Mahinada tinglanadigan musiqa

Mahina ro‘yxatida ayni musiqani Air va Air on the G String nomlari bilan uchratasiz. Asarni tanish zavqi bilan birga, bizga tanish nomni keyingi davr ijrochisi yaratganini ham eslab qo‘ying.