W tym artykule
Krótka odpowiedź
Nazwa „Aria na strunie G” nie pochodzi z tytułu zapisanego w III Suicie orkiestrowej Bacha. Druga część nosi nazwę Air. Dziewiętnastowieczny skrzypek August Wilhelmj opracował ją do wykonania solowego i nakazał grać na strunie G. Gdy aranżacja z obniżonymi dźwiękami, umożliwiająca zagranie całego utworu na najniższej strunie skrzypiec, stała się popularna, wskazówkę wykonawczą zaczęto traktować jak tytuł kompozycji.
W szczegółach
Tonacja i rejestr zmienione dla struny G
Wilhelmj przeniósł oryginał z D-dur do C-dur i obniżył rejestr melodii. Zmiany umożliwiły skrzypkowi-soliście grę wyłącznie na strunie G. To najniżej brzmiąca z czterech strun skrzypiec. Melodię napisaną przez Bacha dla zespołu smyczkowego Wilhelmj zmienił tak, by jeden muzyk mógł prowadzić ją na jednej strunie. W popularnej nazwie „Aria na strunie G” pozostał ten warunek wykonania aranżacji. Smyczki grające suitę wykonują Air w D-dur, a solista korzystający z opracowania Wilhelmja melodię w C-dur.

Oryginalną Air Bacha wykonują smyczki i basso continuo. To sposób akompaniowania, w którym wykonawca wypełnia harmonię na podstawie linii basu i oznaczeń akordów. Pod partią melodii bas nadal się porusza, a obok brzmią inne głosy. Gdy jeden głos długo podtrzymuje dźwięk, inny przechodzi dalej. Muzyka została napisana tak, by ruchomy bas pod główną melodią splatał się z pozostałymi partiami smyczków. W aranżacji na skrzypce solo Wilhelmja główną melodię prowadzi jedna osoba, lecz w części Bacha istnieją wspólnie grane partie smyczkowe.
W czasach, gdy muzykę orkiestrową Bacha rzadko wykonywano w kształcie bliskim oryginałowi, skrzypcowa aranżacja Wilhelmja zyskała wielką popularność. Jedna część pierwotnego dzieła stała się solową kompozycją o brzmieniu niskiej struny, docierając do nowych wykonawców i słuchaczy. W oryginale były tonacja D-dur i nazwa Air; w aranżacji C-dur i wskazówka gry na strunie G. Znany tytuł zaczął się nie od bachowskiej nazwy części, lecz od polecenia wpisanego przez późniejszego wykonawcę do konkretnych nut.
Nuty solowe wydane w Bostonie w 1880 roku
W 1880 roku bostońskie wydawnictwo Thompson & Odell opublikowało „Air for G String” na skrzypce i fortepian. Część włączoną przez Bacha do suity orkiestrowej wydrukowano dla dwojga wykonawców. Zamiast zbierać zespół smyczkowy, własne partie mogli grać skrzypek i pianista. Wydawca rozpowszechniał w Bostonie solową melodię dla niskiej struny skrzypiec i fortepianowy akompaniament. Poza Europą, w której żył Bach, także ludzie chcący zagrać tę muzykę w Ameryce mogli zdobyć nuty.
Trzecią suitę otwiera uwertura francuska. Ta forma cyklu tanecznego rozwijała się za sprawą muzyki Lully’ego wykonywanej na dworze Ludwika XIV. Po uroczystym, powolnym początku następuje szybszy odcinek w stylu fugowym. Styl ten oznacza kolejne naśladowanie tego samego tematu przez kilka głosów. W czasach Bacha podobne cykle rozpoczynające się uwerturą nazywano Ouverture. Pod tą nazwą przekazywany jest również utwór znany dziś jako Trzecia suita. Muzyka wykonywana przed Air ma konstrukcję uwertury francuskiej.
Po Air następują gawot, bourrée i gigue. Tańce suity kontrastują rytmami i tempami. Bach umieścił uwerturę, Air i tańce w jednym dziele. Ich kolejność pozwalała zawrzeć w jednej suicie różne metra i charaktery taneczne. Z nut aranżacji solowej Air wykonuje się oddzielnie, natomiast w głosach suity muzycy grający uwerturę kontynuują kolejnymi tańcami. Program różni się zależnie od tego, czy brzmi samodzielna miniatura, czy druga część całej suity.
Redakcja Mahlera i współczesne wykonanie smyczkowe
W 1910 roku Schirmer opublikował redakcję Gustava Mahlera obejmującą pięć części wybranych z Drugiej i Trzeciej suity Bacha. Mahler uzupełnił partie fortepianu i organów wykonujących basso continuo konkretnymi nutami. Muzykę, którą akompaniator wcześniej wypełniał według basu i oznaczeń harmonicznych, przedstawił w zapisanej postaci. Wilhelmj przeniósł melodię na niską strunę skrzypiec, a Mahler redagował muzykę dla wspólnej gry orkiestry i instrumentów klawiszowych. Pracując nad tymi samymi dziełami Bacha, zmieniali różne elementy.

Mahler dodał wskazówki także do partii fletu w Drugiej suicie. W głośnych odcinkach proponował dołączenie kolejnego fletu i, w razie potrzeby, wzmocnienie brzmienia klarnetem. Wskazówki te warto rozpatrywać wraz z wielkością zespołu smyczkowego, który miał na myśli. Aby flet nie ginął w licznych smyczkach, chciał dodać inne instrumenty dęte. Zapisany akompaniament i polecenia wzmocnienia dętych odzwierciedlają decyzje dyrygenta pragnącego zrównoważyć brzmienie rzeczywistej orkiestry.
Na amsterdamskim koncercie Holenderskiego Towarzystwa Bachowskiego w 2017 roku Lars Ulrik Mortensen wybrał inny skład. Trzecią suitę wykonał smyczkami i instrumentami klawiszowymi, bez dętych i kotłów. Wybór wynikał z hipotezy, według której partie dętych dodano później, a początkowo istniała wersja oparta na smyczkach. Mortensen przygotował mniejszy skład zgodnie z tą hipotezą. Na koncercie rzeczywiście nie używano instrumentów dętych ani kotłów. Wyjaśnienie dotyczące wcześniejszej wersji pozostaje jednak hipotezą opartą na zachowanych nutach.
Skrzypek, który przygotował aranżację na strunę G
Z polecenia Liszta Wilhelmj uczył się gry na skrzypcach u Ferdinanda Davida w Konserwatorium Lipskim. David był koncertmistrzem orkiestry Gewandhaus. W latach sześćdziesiątych XIX wieku Wilhelmj występował jako solista na różnych europejskich scenach, później koncertował w Ameryce Północnej i Południowej, Azji i Australii. Od 1894 roku uczył skrzypiec w londyńskiej Guildhall School of Music. Wykonawca sceniczny przekazywał metody gry następnym pokoleniom przez nauczanie. Po konserwatorium i występach przed publicznością wielu krajów ponownie stanął przed uczniami.

Kontynuował również znajomość z Wagnerem. W 1862 roku Wagner często odwiedzał dom Wilhelmja. W tym samym roku własnoręcznie wpisał do jego albumu pierwsze osiem taktów uwertury do „Śpiewaków norymberskich”. Podczas uroczystości położenia kamienia węgielnego teatru festiwalowego w Bayreuth w 1872 roku Wilhelmj grał na skrzypcach w IX Symfonii Beethovena pod batutą Wagnera. Wagner wybrał go na koncertmistrza nowej orkiestry festiwalowej. Solista, który opracował Bacha na skrzypce i fortepian, na innych koncertach pracował w dużej orkiestrze osobiście prowadzonej przez Wagnera.

Nazwisko Wilhelmja zachowało się także przy skrzypcach, które posiadał. Instrument wykonany przez Stradivariego w 1725 roku kupił mu ojciec w 1866. Ojciec, doktor prawa i skrzypek-amator, nabył go dla syna. Choć Wilhelmj miał kilka skrzypiec, szczególnie cenił instrument podarowany przez ojca. W 1896 roku sprzedał go uczniowi Hugonowi Kupferschmidtowi. Później instrument zmieniał właścicieli i do dziś znany jest pod nazwiskiem Wilhelmja. Jego nazwisko pozostało więc zarówno w historii tytułu aranżacji, jak i w historii własności instrumentu.
Air w różnych wykonaniach
W basie Air są zarówno skoki oktawowe, jak i ruch krokowy. Kiedy u góry brzmi długa melodia, dolna partia nie ogranicza się do nieprzerwanego trzymania jednego dźwięku. Wraz z ruchomym basem inne głosy smyczkowe wymieniają dźwięki i łączą długie nuty z krótkimi przejściami. Muzycy przestrzegają wysokości i długości zapisanych we własnych partiach, grając z pozostałymi głosami. Długa melodia, poruszający się bas i głosy wypełniające przestrzeń między nimi należą do jednej części, dlatego role uczestników zespołu są różne.
21 października 2021 roku Boston Symphony Orchestra wykonała bachowską Air ku pamięci Bernarda Haitinka. Haitink zmarł tego dnia, a koncertem dyrygował Andris Nelsons. Wybierając utwór, dyrygent przekazał muzyką Bacha ostatnie pożegnanie zmarłemu koledze. Część dawnej suity orkiestrowej włączył do występu upamiętniającego innego muzyka. Po czasach Bacha wykonawcy nadal wybierali tę muzykę dla określonych dni i osób.
Wilhelmj zmienił tonację i rejestr melodii Air, nakazując soliście grać na strunie G. Mahler zapisał klawiszowy akompaniament suit Bacha i polecił wzmocnić brzmienie fletu. Mortensen prowadził zespół bez dętych i kotłów, zgodnie z hipotezą o pierwotnym składzie smyczkowym. Późniejsi muzycy przygotowywali Bacha dla różnych instrumentów i liczby wykonawców. Melodię, którą jeden skrzypek prowadził na niskiej strunie, podczas innego koncertu smyczki wykonują, rozdzielając bas i kilka głosów.
Muzyka, której słuchamy w Mahinie
Na muzycznej liście Mahiny można spotkać tę samą muzykę pod dwiema nazwami: Air i „Aria na strunie G”. Oprócz przyjemności rozpoznania utworu warto zapamiętać, że jego znany dziś tytuł stworzył wykonawca z późniejszej epoki.





