Bu yazıda
Kısa cevap
Sol Telinde Arya adı, Bach’ın Üçüncü Orkestra Süiti’ne yazdığı başlıktan gelmez. İkinci bölümün adı Air’dir. On dokuzuncu yüzyıl kemancısı August Wilhelmj eseri solo müziğe uyarlayıp Sol telinde çalınmasını istedi. Bütün melodiyi kemanın en pes telinde çalmaya uygun biçimde alçalttığı düzenleme yaygınlaşınca, çalım talimatı eser adı gibi kullanılmaya başladı.
Ayrıntılı okuma
Sol telinde çalmak için değişen tonalite ve ses alanı
Wilhelmj Re majör özgün eseri Do majöre aktarıp melodiyi daha pes alana indirdi. Kemancının yalnız Sol telini kullanabilmesi için yaptı. Sol, kemanın dört telinin en pesidir. Bach’ın yaylı topluluğu için yazdığı melodiyi, tek kişinin tek telde kesintisiz çalacağı biçime dönüştürdü. Sol Telinde Arya adı bu düzenlemenin çalım koşulunu korur. Süitteki yaylılar Re majör Air’i, Wilhelmj düzenlemesindeki solist ise Do majör melodiyi çalar.

Bach’ın özgün Air’i yaylılarla sürekli bas kullanır. Sürekli basta eşlikçi, pes melodi ve armoni işaretlerine göre akorları tamamlar. Ana melodinin altında bas ilerler, diğer partiler de çalar. Bir parti uzun sesi sürdürürken diğeri hareket eder. Hareketli bas ve diğer yaylılar ana melodinin altında birleşir. Wilhelmj’nin solo sürümünde melodiyi tek kişi üstlense de Bach’ın bölümünde birlikte çalan yaylı partileri vardır.
Bach’ın orkestra eserlerinin özgün biçimine yakın çalınmasının nadir olduğu dönemde Wilhelmj’nin keman düzenlemesi çok yayıldı. Bir bölümü solo esere dönüştüren, pes telin sesini kullanan sürüm yeni müzisyen ve dinleyicilere ulaştı. Özgün eserde Re majör ve Air adı, düzenlemede Do majör ve Sol teli talimatı vardı. Yaygın başlık Bach’ın bölüm adından değil, sonraki icracının belirli bir notaya koyduğu talimattan doğdu.
1880’de Boston’da basılan solo nota
Boston’daki Thompson & Odell 1880’de Air for G String’i yayımladı. Keman ve piyano içindi. Bach’ın orkestra süitindeki bölüm iki kişinin çalabileceği biçimde basıldı. Yaylı topluluğu toplamak yerine kemancı ile piyanist kendi partilerini üstlendi. Yayınevi pes telde çalınacak solo melodiyi ve piyano eşliğini Boston’da dağıttı. Bach’ın yaşadığı Avrupa dışında, Amerika’daki müzisyenler de notayı edinebildi.
Üçüncü süitin başında Fransız uvertürü bulunur. Dans süitinin bu biçimi, XIV. Louis’nin sarayındaki Lully müziğiyle gelişti. Görkemli ve yavaş başlangıcı daha hızlı, füg benzeri kısım izler. Füg benzeri anlatımda farklı partiler aynı temayı sırayla taklit eder. Bach döneminde uvertürle başlayan böyle süitler Ouvertüre diye adlandırılırdı. Bugün üçüncü süit dediğimiz eser de bu adla aktarılmıştır. Air’den önce çalınan müzikte Fransız uvertürünün yapısı vardır.
Air’den sonra gavot, bourrée ve jig gelir. Danslar farklı ritim ve hızlarla karşıtlık yaratır. Bach uvertürü, Air’i ve dansları tek esere sırayla yerleştirip farklı ölçü ve karakterleri bir süitte topladı. Solo düzenleme Air’i ayrı çaldırırken süitin ayrı çalgı notalarında uvertürü çalanlar sonraki dansları da çalar. Bağımsız küçük eserle bütün süitin ikinci bölümü olarak seslendirilmesinde programa giren müzik farklıdır.
Mahler’in düzenlemesi ve yaylı ağırlıklı modern konser
Schirmer 1910’da Gustav Mahler’in Bach’ın ikinci ve üçüncü süitlerinden seçtiği beş bölümlük sürümü yayımladı. Mahler sürekli bası çalacak piyano ve org partilerini belirli notalarla tamamladı. Eşlikçinin bas ve armoni işaretleriyle doldurduğu müziği yazıya geçirdi. Wilhelmj melodiyi kemanın pes teline taşırken Mahler, orkestra ve klavyelerin müziğini düzenledi. Aynı Bach eserlerinde farklı kısımları değiştirdiler.

Mahler ikinci süitin flüt partisine de talimat ekledi. Güçlü kısımlarda diğer flütlerin katılmasını, gerekirse klarnetle desteklenmesini istedi. Bu talimat düşündüğü yaylı grubunun büyüklüğüyle birlikte incelenebilir. Flütün büyük yaylı topluluğunda kaybolmaması için başka nefeslileri ekledi. Eşliği notalarla tamamlama ve nefeslileri güçlendirme, gerçek orkestranın dengesini kurmaya çalışan şefin kararlarını içerir.
Netherlands Bach Society’nin 2017 Amsterdam konserinde Lars Ulrik Mortensen farklı kadro seçti. Üçüncü süitte nefeslileri ve timpanileri çıkarıp yaylı ve klavyelerle çaldı. Bu, nefesli partilerinin sonradan eklendiği, ilk sürümün yaylı ağırlıklı olduğu görüşüne dayanıyordu. Varsayımı izleyerek çalgıları azalttı. Konserde gerçekten nefesli ve timpani kullanılmadı; fakat ilk sürüm açıklaması, korunmuş notalara dayanan bir varsayımdır.
Sol teli düzenlemesinin kemancısı
Wilhelmj Liszt’in önerisiyle Leipzig Konservatuvarı’nda Ferdinand David’den keman öğrendi. David Gewandhaus Orkestrası’nın başkemancısıydı. Wilhelmj 1860’larda Avrupa’da solist olarak çaldı, sonra Kuzey ve Güney Amerika, Asya ve Avustralya’ya gitti. 1894’ten itibaren Londra Guildhall’da keman öğretti. Sahne müzisyeni çalımını öğrencilere aktardı. Konservatuvarda öğrendiği kemanı farklı ülkelerin dinleyicilerine çaldıktan sonra yeniden öğrencilerin önüne geçti.

Wagner’le ilişkisi de sürdü. Wagner 1862’de Wilhelmj’nin evini sık ziyaret etti; o yıl albümüne Die Meistersinger uvertürünün ilk sekiz ölçüsünü yazdı. 1872’de Bayreuth Festival Tiyatrosu’nun temel atma etkinliğinde Wagner yönetimindeki Beethoven Dokuzuncu Senfoni’nin keman partisinde çaldı. Wagner onu yeni festival orkestrasının başkemancısı seçti. Bach’ı keman ve piyanoya uyarlayan solist, başka konserlerde Wagner’in yönettiği büyük topluluğun üyesiydi.

Wilhelmj’nin adı sahip olduğu kemanda da korunur. Stradivari’nin 1725 çalgısını babası 1866’da ona aldı. Hukuk doktoru ve amatör kemancı baba, oğluna bu çalgıyı sağlamıştı. Wilhelmj farklı kemanları olsa da babasının aldığına özel değer verdi. 1896’da öğrencisi Hugo Kupferschmidt’e sattı. Çalgı farklı sahiplerden geçti; bugün hâlâ Wilhelmj adıyla bilinir. Adı hem düzenlemenin tarihinde hem çalgının sahiplik geçmişinde bulunur.
Farklı konserlerde süren Air
Air’in basında oktav sıçramaları ve adım adım ilerleyen sesler vardır. Üstte uzun melodi çalınırken alttaki parti tek sesi sürdürmekle yetinmez. Bas ilerler, diğer yaylı partileri sesleri paylaşır; uzun notalarla kısa hareketler birlikte çalınır. İcracılar partilerinin uzunluk ve yüksekliklerini izlerken diğerleriyle birleşir. Uzun melodi, hareketli bas ve aradaki partiler aynı bölümde bulunduğundan topluluğun görevleri farklılaşır.
Boston Senfoni 21 Ekim 2021’de Bernard Haitink’i anmak için Bach’ın Air’ini çaldı. Haitink o gün ölmüştü; konseri Andris Nelsons yönetti. Şef, seçtiği Bach eseriyle ölen meslektaşına son selamını verdi. Eski orkestra süitinin bir bölümü, müzisyenin ölümünü anan konserde çalındı. Bach’tan sonra da müzisyenler belirli gün ve kişiler için bu eseri seçti.
Wilhelmj Air’in tonalitesini ve melodi yüksekliğini değiştirip Sol teli istedi. Mahler klavye eşliğini notalarla tamamlayıp flüt sesini güçlendirdi. Mortensen, yaylı ağırlıklı ilk sürüm görüşüne göre nefeslilerle timpanileri çıkardı. Sonraki müzisyenler Bach’ı farklı çalgı ve kişi sayıları için hazırladı. Bir kemancının pes telde tek başına çaldığı melodiyi başka konserde yaylılar, bası ve partileri paylaşarak seslendirir.
Mahina’da dinlediğiniz müzik
Mahina listesinde aynı müziği Air ve Sol Telinde Arya adlarıyla duyabilirsiniz. Eseri tanımanın yanında, alıştığımız başlığı sonraki bir icracının oluşturduğunu da hatırlayabilirsiniz.





