Nội dung bài viết
  1. Đổi giọng và hạ âm vực để chơi trên dây Sol
  2. Bản nhạc độc tấu xuất bản ở Boston năm 1880
  3. Bản biên tập của Mahler và buổi diễn hiện đại chú trọng dàn dây
  4. Nghệ sĩ violin tạo nên bản chuyển soạn trên dây Sol
  5. Air tiếp tục được chơi trong những buổi diễn khác nhau
  6. Lắng nghe tại Mahina

Trả lời ngắn gọn

Tên Air on the G String không bắt nguồn từ nhan đề Bach ghi trong Tổ khúc dàn nhạc số 3. Chương thứ hai của tác phẩm mang tên Air. Nghệ sĩ violin thế kỷ XIX August Wilhelmj chuyển soạn chương này thành bản độc tấu và chỉ định chơi trên dây Sol. Bản chuyển soạn hạ các nốt để nghệ sĩ có thể chơi toàn bộ tác phẩm trên dây thấp nhất của violin trở nên phổ biến, và chỉ dẫn biểu diễn ấy dần được dùng như tên bản nhạc.

Đọc sâu hơn

Đổi giọng và hạ âm vực để chơi trên dây Sol

Wilhelmj chuyển bản gốc từ Rê trưởng sang Đô trưởng và hạ âm vực của giai điệu. Những thay đổi này cho phép nghệ sĩ violin độc tấu chơi chỉ trên dây Sol. Trong bốn dây của violin, dây Sol phát ra những âm thấp nhất. Ông sửa giai điệu Bach viết cho dàn dây để một nghệ sĩ có thể chơi liên tục trên một dây. Tên thường gọi Air on the G String còn giữ lại điều kiện biểu diễn của bản chuyển soạn ấy. Những nghệ sĩ trong dàn dây chơi tổ khúc đảm nhiệm Air ở Rê trưởng, còn nghệ sĩ độc tấu chơi bản Wilhelmj đảm nhiệm giai điệu ở Đô trưởng.

Một cây violin dùng minh họa cho dây Sol: violin Gould do Stradivari làm năm 1693.
Một cây violin dùng minh họa cho dây Sol: violin Gould do Stradivari làm năm 1693.

Air nguyên bản của Bach được chơi bằng nhạc cụ dây và basso continuo. Basso continuo, hay bè trầm liên tục, là cách đệm trong đó người biểu diễn hoàn thiện các hợp âm dựa trên giai điệu trầm và ký hiệu hòa âm. Dưới bè giữ giai điệu, âm trầm vẫn liên tục chuyển động, còn các bè khác cùng tham gia. Khi một bè giữ nốt dài, một bè khác chuyển sang nốt mới. Bach viết để bè trầm chuyển động dưới giai điệu chính phối hợp với những bè dây khác. Trong bản chuyển soạn cho violin độc tấu của Wilhelmj, một người đảm nhiệm giai điệu chính, nhưng chương gốc của Bach có nhiều bè dây chơi cùng nhau.

Khi việc biểu diễn âm nhạc dàn nhạc của Bach gần với hình thức gốc còn hiếm, bản chuyển soạn violin của Wilhelmj rất được ưa chuộng. Phiên bản biến một chương trong tác phẩm gốc thành bản độc tấu và sử dụng âm thanh của dây thấp đến với những nghệ sĩ và khán giả mới. Bản gốc mang giọng Rê trưởng và tên Air, còn bản chuyển soạn dùng giọng Đô trưởng cùng chỉ dẫn chơi trên dây Sol. Nhan đề phổ biến bắt đầu từ chỉ dẫn mà một nghệ sĩ đời sau ghi vào một bản nhạc cụ thể, chứ không phải tên chương Bach sử dụng.

Bản nhạc độc tấu xuất bản ở Boston năm 1880

Năm 1880, Thompson & Odell ở Boston xuất bản bản nhạc Air for G String cho violin và piano. Họ in chương Bach đưa vào tổ khúc dàn nhạc dưới dạng hai nghệ sĩ có thể cùng chơi. Thay cho việc tập hợp một dàn dây, nghệ sĩ violin và nghệ sĩ piano mỗi người đảm nhiệm một phần. Nhà xuất bản phân phối tại Boston giai điệu độc tấu chơi trên dây thấp của violin và phần đệm piano. Vượt khỏi châu Âu, nơi Bach từng hoạt động, những người muốn biểu diễn âm nhạc này ở Mỹ cũng có thể có được bản nhạc.

Tổ khúc số 3 bắt đầu bằng một overture kiểu Pháp. Hình thức của tập các điệu múa này phát triển qua âm nhạc của Lully, được biểu diễn tại triều đình Louis XIV. Sau phần mở đầu chậm và trang trọng là phần nhanh hơn mang phong cách fugue. Phong cách fugue chỉ cách các bè lần lượt bắt chước cùng một chủ đề. Thời Bach, những tổ khúc bắt đầu bằng overture như vậy được gọi là Ouvertüre. Tác phẩm ngày nay gọi là Tổ khúc số 3 cũng được lưu truyền dưới tên ấy. Âm nhạc được chơi trước Air mang cấu trúc của overture kiểu Pháp.

Sau Air là Gavotte, Bourrée và Gigue. Các điệu múa trong tổ khúc tạo sự tương phản bằng nhịp điệu và tốc độ khác nhau. Bach đặt overture, Air và những điệu múa trong cùng một tác phẩm, sắp xếp chúng nối tiếp nhau để đưa nhịp và tính chất của các điệu múa khác nhau vào một tổ khúc. Trong bản nhạc độc tấu chuyển soạn, Air được chơi riêng; trong các phân phổ của tổ khúc, những người chơi overture phía trước tiếp tục đảm nhiệm các điệu múa phía sau. Khi chơi như một tiểu phẩm độc lập hoặc như chương thứ hai của toàn tổ khúc, âm nhạc trong chương trình biểu diễn cũng khác nhau.

Bản biên tập của Mahler và buổi diễn hiện đại chú trọng dàn dây

Năm 1910, Schirmer xuất bản bản biên tập của Gustav Mahler gồm năm chương ông chọn từ các Tổ khúc số 2 và số 3 của Bach. Mahler bổ sung các phần piano và organ chơi basso continuo bằng những nốt nhạc cụ thể. Âm nhạc mà người đệm trước đó hoàn thiện theo giai điệu trầm và ký hiệu hòa âm được ông viết sẵn vào bản nhạc. Wilhelmj chuyển giai điệu sang dây thấp của violin, còn Mahler biên tập âm nhạc để dàn nhạc và nhạc cụ phím cùng chơi. Khi chuẩn bị biểu diễn cùng những tác phẩm của Bach, mỗi người chỉnh một phần khác nhau.

Gustav Mahler trong ảnh Moritz Nähr chụp tại Nhà hát Opera Hoàng gia Wien năm 1907.
Gustav Mahler trong ảnh Moritz Nähr chụp tại Nhà hát Opera Hoàng gia Wien năm 1907.

Mahler còn bổ sung chỉ dẫn cho phần flute trong Tổ khúc số 2. Ở những đoạn chơi lớn, ông yêu cầu thêm flute khác và, nếu cần, tăng cường bằng clarinet. Có thể xem chỉ dẫn này cùng quy mô dàn dây mà Mahler hình dung: ông muốn dùng thêm nhạc cụ hơi để tiếng flute không bị nhóm dây đông đảo át đi. Việc ghi phần đệm thành nốt cụ thể và tăng cường âm lượng nhạc cụ hơi thể hiện cách một nhạc trưởng đánh giá sự cân bằng của dàn nhạc thực tế.

Trong buổi diễn của Hiệp hội Bach Hà Lan tại Amsterdam năm 2017, Lars Ulrik Mortensen chọn một lực lượng khác. Ông bỏ nhạc cụ hơi và timpani khỏi Tổ khúc số 3, chỉ chơi bằng nhạc cụ dây và nhạc cụ phím. Lựa chọn này dựa trên giả thuyết rằng các phần nhạc cụ hơi được thêm về sau, còn phiên bản đầu có thể chủ yếu dành cho dàn dây. Mortensen chuẩn bị buổi diễn với số nhạc cụ giảm theo giả thuyết ấy. Buổi biểu diễn thực tế đã không sử dụng nhạc cụ hơi và timpani. Tuy nhiên, giải thích về phiên bản đầu vẫn là một giả thuyết xây dựng từ những bản nhạc còn được lưu truyền.

Nghệ sĩ violin tạo nên bản chuyển soạn trên dây Sol

Nhờ lời giới thiệu của Liszt, Wilhelmj học violin với Ferdinand David tại Nhạc viện Leipzig. David là trưởng bè violin của Dàn nhạc Gewandhaus. Wilhelmj hoạt động với tư cách nghệ sĩ độc tấu trên nhiều sân khấu châu Âu trong thập niên 1860, sau đó lưu diễn ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Á và Australia. Từ năm 1894, ông dạy violin tại Trường Âm nhạc Guildhall ở London. Nghệ sĩ từng hoạt động trên sân khấu truyền lại cách biểu diễn của mình qua việc dạy thế hệ sau. Sau khi học violin ở nhạc viện rồi chơi trước khán giả nhiều nước, ông lại đứng trước học trò.

Nghệ sĩ violin August Wilhelmj trong ảnh Sarony chụp khoảng năm 1879.
Nghệ sĩ violin August Wilhelmj trong ảnh Sarony chụp khoảng năm 1879.

Wilhelmj cũng giữ quan hệ với Wagner. Năm 1862, Wagner thường đến nhà ông. Cũng năm ấy, Wagner tự tay viết tám ô nhịp đầu của overture Die Meistersinger vào cuốn album của Wilhelmj. Trong lễ đặt viên đá nền của Nhà hát Lễ hội Bayreuth năm 1872, ông chơi violin trong Giao hưởng số 9 của Beethoven do Wagner chỉ huy. Wagner chọn Wilhelmj làm trưởng bè violin của dàn nhạc lễ hội mới. Người độc tấu chuyển nhạc Bach cho violin và piano cũng làm thành viên của một dàn nhạc lớn do chính Wagner chỉ huy trong những buổi diễn khác.

Các quảng trường và nhà thờ Leipzig trên một bưu thiếp năm 1896.
Các quảng trường và nhà thờ Leipzig trên một bưu thiếp năm 1896.

Tên Wilhelmj còn được lưu lại trên cây violin từng thuộc sở hữu của ông. Cha ông mua cho ông cây đàn do Stradivari làm năm 1725 vào năm 1866. Người cha, một tiến sĩ luật và nghệ sĩ violin nghiệp dư, tìm cây đàn ấy cho con trai. Wilhelmj sở hữu nhiều violin nhưng đặc biệt quý cây đàn cha mua. Năm 1896, ông bán nó cho học trò Hugo Kupferschmidt. Cây đàn sau đó qua nhiều chủ sở hữu và ngày nay vẫn được biết đến với tên Wilhelmj. Tên ông còn lại trong cả lịch sử nhan đề bản chuyển soạn lẫn lịch sử sở hữu nhạc cụ.

Air tiếp tục được chơi trong những buổi diễn khác nhau

Bè trầm của Air có những nốt nhảy quãng tám và những nốt đi liền bậc. Khi giai điệu dài được chơi ở phía trên, phần dưới không chỉ giữ nguyên một nốt. Trong lúc bè trầm chuyển động, những bè dây khác trao đổi các âm và chơi đồng thời cả nốt dài lẫn những nốt ngắn chuyển động. Nghệ sĩ giữ trường độ và cao độ viết trong phần của mình, đồng thời phối hợp với các bè khác. Giai điệu nối dài, bè trầm chuyển động và các bè lấp đầy khoảng giữa cùng nằm trong một chương, nên vai trò của những người hòa tấu cũng chia thành nhiều phần.

Ngày 21 tháng 10 năm 2021, Boston Symphony biểu diễn Air của Bach để tưởng nhớ Bernard Haitink. Haitink qua đời hôm ấy, và Andris Nelsons chỉ huy buổi diễn. Khi chọn tác phẩm, nhạc trưởng đã dùng âm nhạc Bach để gửi lời chào cuối đến người đồng nghiệp vừa mất. Một chương trong tổ khúc dàn nhạc được sáng tác từ rất lâu được đưa vào buổi biểu diễn tưởng niệm một nhạc sĩ. Sau thời Bach, những nghệ sĩ chuẩn bị chương trình vẫn chọn âm nhạc này cho những ngày và những con người cụ thể.

Wilhelmj đổi giọng và độ cao của giai điệu Air, rồi chỉ định nghệ sĩ độc tấu chơi trên dây Sol. Mahler ghi phần đệm bàn phím cho các tổ khúc Bach bằng nốt cụ thể và yêu cầu tăng cường âm lượng flute. Mortensen dẫn dàn nhạc không có nhạc cụ hơi và timpani, theo giả thuyết về lực lượng biểu diễn ban đầu chú trọng dàn dây. Các nhạc sĩ đời sau chuẩn bị nhạc Bach cho những nhạc cụ và số người khác nhau. Giai điệu được một nghệ sĩ violin chơi liên tục trên dây thấp, trong những buổi diễn khác lại được những người chơi nhạc cụ dây chia nhau bè trầm và nhiều bè khác.

Lắng nghe tại Mahina

Trong danh sách âm nhạc của Mahina, bạn có thể gặp cùng âm nhạc này dưới hai tên Air và Air on the G String. Bên cạnh niềm vui nhận ra bản nhạc, bạn cũng có thể nhớ câu chuyện rằng nhan đề quen thuộc với chúng ta được một nghệ sĩ đời sau tạo nên.