در این مقاله
  1. تغییر گام و گستره برای اجرا روی سیم سل
  2. نت‌های تکنوازی منتشرشده در بوستون در 1880
  3. ویرایش مالر و اجرای امروزی با محور سازهای زهی
  4. ویولن‌نوازی که تنظیم سیم سل را ساخت
  5. ادامه حیات Air در اجراهای متفاوت
  6. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

نام «آریا روی سیم سل» از عنوان نوشته‌شده در سوئیت ارکستری شماره 3 باخ گرفته نشده است. نام موومان دوم «Air» است. آگوست ویلهلمی، ویولن‌نواز قرن نوزدهم، آن را برای تکنوازی تنظیم کرد و دستور داد روی سیم سل اجرا شود. با رواج تنظیمی که نت‌ها را پایین می‌برد تا تمام قطعه روی بم‌ترین سیم ویولن قابل اجرا باشد، آن دستور اجرایی مانند نام قطعه به کار رفت.

مطالعه عمیق‌تر

تغییر گام و گستره برای اجرا روی سیم سل

ویلهلمی اثر اصلی در ر ماژور را به دو ماژور منتقل کرد و منطقه صوتی ملودی را نیز پایین آورد. این تغییر برای آن بود که تکنواز ویولن بتواند فقط با سیم سل اجرا کند. سیم سل از میان چهار سیم ویولن بم‌ترین صدا را تولید می‌کند. ویلهلمی ملودی نوشته‌شده باخ برای گروه سازهای زهی را تغییر داد تا یک نوازنده آن را روی یک سیم پیوسته بنوازد. در نام رایج «آریا روی سیم سل»، شرایط اجرای این تنظیم باقی مانده است. نوازندگان زهیِ سوئیت، «Air» در ر ماژور را اجرا می‌کنند و تکنواز تنظیم ویلهلمی، ملودی در دو ماژور را.

ساز نمونه برای توضیح سیم سل ویولن: ویولن گولد که استرادیواری در سال 1693 ساخته است.
ساز نمونه برای توضیح سیم سل ویولن: ویولن گولد که استرادیواری در سال 1693 ساخته است.

«Air» اصلی باخ با سازهای زهی و باس پیوسته اجرا می‌شود. باس پیوسته روشی است که در آن نوازنده همراه، بر پایه خط بم و نشانه‌های هارمونی آکوردها را کامل می‌کند. زیر پارت ملودی نیز خط بم حرکت می‌کند و صداهای دیگر همراه آن نواخته می‌شوند. هنگامی که یک صدا نتی را طولانی نگه می‌دارد، صدای دیگر جابه‌جا می‌شود. موسیقی چنان نوشته شده است که خط بمِ متحرک زیر ملودی اصلی با پارت‌های دیگر زهی درگیر شود. در نسخه ویلهلمی برای تکنوازی ویولن، یک نفر ملودی اصلی را می‌نوازد، اما در موومان باخ چند پارت زهی با هم اجرا می‌شوند.

در دوره‌ای که آثار ارکستری باخ کمتر به شکلی نزدیک به نسخه اصلی اجرا می‌شدند، تنظیم ویولنی ویلهلمی بسیار رواج یافت. نسخه‌ای که یک موومان اثر اصلی را به قطعه تکنوازی تبدیل و از صدای سیم بم استفاده می‌کرد، به نوازندگان و شنوندگان تازه رسید. اثر اصلی گام ر ماژور و نام «Air» داشت و تنظیم از دو ماژور و دستور اجرا روی سیم سل استفاده می‌کرد. عنوان مشهور، از نام موومان نوشته‌شده توسط باخ آغاز نشد، بلکه از دستوری آمد که نوازنده‌ای در دوره بعد روی نت‌های نسخه‌ای مشخص نوشت.

نت‌های تکنوازی منتشرشده در بوستون در 1880

در سال 1880، Thompson & Odell در بوستون نت‌های «Air for G String» را منتشر کرد. نت‌ها برای ویولن و پیانو بودند. موومانی که باخ در سوئیت ارکستری قرار داده بود، به شکلی چاپ شد که دو نوازنده بتوانند با هم اجرا کنند. به جای گردآوردن گروه زهی، ویولن‌نواز و پیانیست هر یک پارت خود را می‌نواختند. ناشر در بوستون ملودی تکنوازی برای سیم بم ویولن و همراهی پیانو را عرضه کرد. بیرون از اروپا، محل فعالیت باخ، علاقه‌مندان اجرای این موسیقی در آمریکا نیز می‌توانستند نت‌ها را به دست آورند.

سوئیت شماره 3 با اورتور فرانسوی آغاز می‌شود. قالب این مجموعه رقص در مسیر موسیقی لولی که در دربار لویی چهاردهم اجرا می‌شد، تکامل یافت. پس از آغاز باشکوه و آهسته، بخشی سریع‌تر به سبک فوگ قرار می‌گیرد. سبک فوگ به شیوه‌ای گفته می‌شود که چند صدا به نوبت یک تم را تقلید می‌کنند. در روزگار باخ، چنین سوئیت‌هایی که با اورتور آغاز می‌شدند «اوورتور» نامیده می‌شدند. اثری که امروز سوئیت شماره 3 می‌نامیم نیز با همان نام منتقل شده است. موسیقی‌ای که پیش از «Air» نواخته می‌شود، ساختار اورتور فرانسوی دارد.

پس از «Air»، گاوت، بوره و ژیگ می‌آیند. رقص‌های سوئیت با ریتم‌ها و سرعت‌های متفاوت تضاد ایجاد می‌کنند. باخ اورتور، «Air» و رقص‌ها را در یک اثر قرار داد. با چیدن این موومان‌ها به ترتیب، ضرب و خصلت رقص‌های مختلف را در یک سوئیت گرد آورد. در نت‌های تنظیم تکنوازی، «Air» جداگانه اجرا می‌شود، اما در پارت‌های سوئیت، همان نوازندگانی که اورتور آغازین را نواخته‌اند، رقص‌های بعدی را نیز ادامه می‌دهند. وقتی اثر به‌عنوان قطعه کوچک مستقل یا موومان دوم سوئیت کامل اجرا می‌شود، موسیقی موجود در برنامه تفاوت دارد.

ویرایش مالر و اجرای امروزی با محور سازهای زهی

در 1910، شیرمر نسخه‌ای منتشر کرد که گوستاو مالر در آن پنج موومان منتخب از سوئیت‌های شماره 2 و 3 باخ را ویرایش کرده بود. مالر پارت‌های پیانو و ارگ برای باس پیوسته را با نت‌های مشخص تکمیل کرد. موسیقی‌ای را که نوازنده همراه بر اساس ملودی بم و نشانه‌های هارمونی پر می‌کرد، در نت‌ها نوشت و ارائه داد. اگر ویلهلمی ملودی را به سیم بم ویولن انتقال داده بود، مالر موسیقی اجرای مشترک ارکستر و سازهای کلاویه‌دار را ویرایش کرد. هر یک در روند اجرای همان آثار باخ، بخش متفاوتی را تغییر دادند.

گوستاو مالر در اپرای درباری وین، در عکس موریتس نِر در سال 1907.
گوستاو مالر در اپرای درباری وین، در عکس موریتس نِر در سال 1907.

مالر در پارت فلوت سوئیت شماره 2 نیز دستورهایی افزود. در بخش‌های قوی خواست فلوت دیگری اضافه شود و در صورت نیاز با کلارینت تقویت شود. این دستور را می‌توان در کنار اندازه گروه زهی مورد نظر مالر بررسی کرد. قصد آن بود که صدای فلوت زیر صدای گروه بزرگ زهی گم نشود و سازهای بادی دیگری با آن همراه شوند. ویرایش همراهی با نت‌های مشخص و دستور تقویت حجم صدای ساز بادی، قضاوت یک رهبر برای ایجاد تعادل در ارکستر واقعی را در بر دارند.

لارس اولریک مورتنسن در اجرای انجمن باخ هلند در آمستردام در 2017، ترکیب دیگری انتخاب کرد. در سوئیت شماره 3 سازهای بادی و تیمپانی را حذف کرد و اثر را با سازهای زهی و کلاویه‌دار اجرا کرد. این انتخاب بر پایه نظریه‌ای بود که پارت‌های بادی بعدها افزوده شده‌اند و نسخه اولیه احتمالاً محور زهی داشته است. مورتنسن مطابق این فرضیه، اجرا را با سازهای کمتر آماده کرد. در آن اجرا واقعاً از بادی‌ها و تیمپانی استفاده نشد، اما توضیح نسخه اولیه، فرضیه‌ای بر اساس نت‌های منتقل‌شده است.

ویولن‌نوازی که تنظیم سیم سل را ساخت

ویلهلمی با توصیه لیست در کنسرواتوار لایپزیگ نزد فردیناند داوید ویولن آموخت. داوید کنسرت‌مایستر ارکستر گواندهاوس بود. ویلهلمی در دهه 1860 به‌عنوان تکنواز در صحنه‌های مختلف اروپا فعالیت کرد و سپس به آمریکای شمالی و جنوبی، آسیا و استرالیا سفرهای اجرایی داشت. از 1894 در مدرسه موسیقی گیلدهال لندن ویولن تدریس کرد. نوازنده‌ای که روی صحنه کار می‌کرد، شیوه نوازندگی خود را با آموزش به نسل بعد انتقال داد. او ویولن آموخته‌شده در کنسرواتوار را برای شنوندگان کشورهای مختلف نواخت و سپس در برابر شاگردان ایستاد.

آگوست ویلهلمی، ویولن‌نواز، در عکسی که سارونی حدود سال 1879 گرفته است.
آگوست ویلهلمی، ویولن‌نواز، در عکسی که سارونی حدود سال 1879 گرفته است.

رابطه او با واگنر نیز ادامه داشت. واگنر در 1862 بارها به خانه ویلهلمی رفت. همان سال، هشت میزان نخست اورتور «استادان آوازخوان» را به دست خود در آلبوم ویلهلمی نوشت. در مراسم گذاشتن سنگ بنای تئاتر جشنواره بایرویت در 1872، ویلهلمی در سمفونی شماره 9 بتهوون به رهبری واگنر ویولن نواخت. واگنر او را کنسرت‌مایستر ارکستر تازه جشنواره انتخاب کرد. تکنوازی که موسیقی باخ را برای ویولن و پیانو تنظیم کرد، در اجرایی دیگر عضو ارکستر بزرگی بود که خود واگنر رهبری می‌کرد.

میدان و کلیساهای لایپزیگ در کارت‌پستالی از سال 1896.
میدان و کلیساهای لایپزیگ در کارت‌پستالی از سال 1896.

نام ویلهلمی بر ویولنی که در مالکیتش بود نیز باقی مانده است. پدرش سازی را که استرادیواری در 1725 ساخته بود، در 1866 برای او خرید. پدر، دکتر حقوق و ویولن‌نواز آماتور بود و ساز را برای پسرش تهیه کرد. ویلهلمی چند ویولن داشت، اما به این سازِ تهیه‌شده توسط پدرش علاقه ویژه‌ای داشت. در 1896 آن را به شاگردش هوگو کوپفرشمیت فروخت. ساز پس از آن چند مالک داشت و امروز نیز با نام ویلهلمی شناخته می‌شود. نام او هم در تاریخ عنوان تنظیم باقی مانده است و هم در سابقه مالکیت ساز.

ادامه حیات Air در اجراهای متفاوت

در خط بم «Air»، هم پرش‌های اکتاو وجود دارد و هم نت‌هایی که پله‌پله حرکت می‌کنند. ساختار قطعه چنین نیست که زیر ملودی طولانی فقط یک نت مدام نگه داشته شود. هنگامی که خط بم حرکت می‌کند، صداهای زهی دیگر نت‌ها را میان خود ردوبدل می‌کنند و نت‌های طولانی و حرکت‌های کوتاه را با هم می‌نوازند. هر نوازنده با رعایت طول و ارتفاع نت‌های پارت خود، همراه صداهای دیگر اجرا می‌کند. ملودی کشیده، خط بم متحرک و صداهایی که میان آن‌ها را پر می‌کنند، همگی در یک موومان حضور دارند؛ بنابراین، نقش نوازندگان گروه چندگانه است.

در 21 اکتبر 2021، ارکستر سمفونیک بوستون «Air» باخ را به یاد برنارد هایتینک اجرا کرد. هایتینک همان روز درگذشته بود و آندریس نلسونس رهبری کنسرت را بر عهده داشت. رهبر آن شب با انتخاب قطعه، با موسیقی باخ به همکار درگذشته‌اش بدرود گفت. یک موومان از سوئیت ارکستری قدیمی در اجرایی برای یادبود مرگ همکار موسیقی‌دان قرار گرفت. حتی پس از دوره آهنگسازی باخ، موسیقی‌دانانی که کنسرت آماده می‌کردند، این موسیقی را برای روز و فردی مشخص انتخاب کردند.

ویلهلمی گام و ارتفاع ملودی «Air» را تغییر داد و به تکنواز دستور اجرای سیم سل داد. مالر همراهی کلاویه‌ای سوئیت‌های باخ را با نت‌های مشخص تکمیل کرد و خواست حجم صدای فلوت تقویت شود. مورتنسن بر اساس نظریه ترکیب اولیه با محور زهی، سازهای بادی و تیمپانی را کنار گذاشت و ارکستر را رهبری کرد. موسیقی‌دانان دوره‌های بعد، موسیقی باخ را برای سازها و تعداد نوازندگان متفاوت آماده کرده بودند. ملودی‌ای که یک ویولن‌نواز روی سیم بم پیوسته می‌نوازد، در اجرایی دیگر همراه خط بم و صداهای مختلف میان نوازندگان زهی تقسیم می‌شود.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

در فهرست موسیقی ماهینا، با همان موسیقی زیر دو نام «Air» و «آریا روی سیم سل» روبه‌رو می‌شوید. در کنار لذت بازشناختن قطعه، این داستان را نیز به یاد داشته باشید که عنوان آشنای ما را نوازنده‌ای پس از باخ پدید آورد.