Σε αυτό το άρθρο
  1. Η αλλαγή τονικότητας και έκτασης για τη χορδή Σολ
  2. Η σόλο παρτιτούρα που εκδόθηκε στη Βοστώνη το 1880
  3. Η επιμέλεια του Μάλερ και μια σύγχρονη εκτέλεση με έγχορδα
  4. Ο βιολονίστας της διασκευής στη Σολ
  5. Το Air σε διαφορετικές συναυλίες
  6. Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η σύντομη απάντηση

Ο τίτλος Άρια στη χορδή Σολ δεν προέρχεται από τον τίτλο που έγραψε ο Μπαχ στην Ορχηστρική σουίτα αρ. 3. Το δεύτερο μέρος ονομάζεται Air. Τον 19ο αιώνα ο βιολονίστας Άουγκουστ Βίλχελμυ το διασκεύασε για σόλο και όρισε εκτέλεση στη χορδή Σολ. Η χαμηλότερη μεταγραφή, που επιτρέπει ολόκληρο το κομμάτι στη χαμηλότερη χορδή, διαδόθηκε και η οδηγία άρχισε να χρησιμοποιείται ως τίτλος.

Σε βάθος

Η αλλαγή τονικότητας και έκτασης για τη χορδή Σολ

Ο Βίλχελμυ μετέφερε τη Ρε μείζονα του πρωτοτύπου σε Ντο μείζονα και χαμήλωσε τη μελωδία. Έτσι ο σολίστ μπορούσε να χρησιμοποιεί μόνο τη Σολ, τη χαμηλότερη από τις τέσσερις χορδές του βιολιού. Η μελωδία που έγραψε ο Μπαχ για έγχορδα έγινε συνεχής γραμμή ενός εκτελεστή σε μία χορδή. Ο γνωστός τίτλος διατηρεί την προϋπόθεση της διασκευής. Οι μουσικοί της σουίτας παίζουν το Air σε Ρε μείζονα, ενώ ο σολίστ του Βίλχελμυ τη μελωδία σε Ντο μείζονα.

Παράδειγμα για τη χορδή Σολ: το βιολί Gould που κατασκεύασε ο Στραντιβάρι το 1693.
Παράδειγμα για τη χορδή Σολ: το βιολί Gould που κατασκεύασε ο Στραντιβάρι το 1693.

Το αρχικό Air χρησιμοποιεί έγχορδα και συνεχές βάσιμο. Σε αυτή την πρακτική ο συνοδός συμπληρώνει συγχορδίες από τη χαμηλή γραμμή και τα αρμονικά σύμβολα. Κάτω από τη μελωδία το μπάσο κινείται συνεχώς και οι άλλες φωνές συνυπάρχουν. Όταν μία κρατά παρατεταμένο φθόγγο, άλλη μετακινείται. Το κινητό μπάσο και τα άλλα μέρη εγχόρδων συνδέονται κάτω από τη βασική μελωδία. Στη σόλο διασκευή την κρατά ένας άνθρωπος, στο μέρος του Μπαχ υπάρχουν επιμέρους παρτιτούρες εγχόρδων που παίζουν μαζί.

Σε εποχή που η ορχηστρική μουσική του Μπαχ σπάνια ακουγόταν κοντά στην αρχική μορφή, η διασκευή έγινε πολύ δημοφιλής. Ένα ορχηστρικό μέρος μετατράπηκε σε σόλο της χαμηλής χορδής και έφτασε σε νέους μουσικούς και ακροατές. Το πρωτότυπο είχε Ρε μείζονα και τίτλο Air, η διασκευή Ντο μείζονα και οδηγία για τη Σολ. Ο γνωστός τίτλος άρχισε από ένδειξη μεταγενέστερου εκτελεστή σε συγκεκριμένη παρτιτούρα, όχι από την ονομασία του Μπαχ.

Η σόλο παρτιτούρα που εκδόθηκε στη Βοστώνη το 1880

Το 1880 η Thompson & Odell της Βοστώνης εξέδωσε το Air for G String για βιολί και πιάνο. Το μέρος της ορχηστρικής σουίτας τυπώθηκε για δύο μουσικούς. Αντί να συγκεντρωθεί σύνολο εγχόρδων, βιολονίστας και πιανίστας αναλάμβαναν δικό τους μέρος. Ο εκδότης διέθετε στη Βοστώνη τη σόλο μελωδία της χαμηλής χορδής και τη συνοδεία πιάνου. Πέρα από την Ευρώπη του Μπαχ, και οι μουσικοί της Αμερικής μπορούσαν να αποκτήσουν την παρτιτούρα.

Η τρίτη σουίτα αρχίζει με γαλλική εισαγωγή. Αυτή η μορφή χορευτικής σουίτας αναπτύχθηκε μέσω της μουσικής του Λυλί στην αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Η επιβλητική αργή αρχή ακολουθείται από ταχύτερη ενότητα σε ύφος φούγκας, όπου οι φωνές μιμούνται διαδοχικά το ίδιο θέμα. Στην εποχή του Μπαχ τέτοιες σουίτες ονομάζονταν Ouvertüre. Και το έργο που σήμερα λέγεται τρίτη σουίτα μεταδόθηκε με αυτό το όνομα. Πριν από το Air παίζεται η δομή της γαλλικής εισαγωγής.

Μετά το Air ακολουθούν γκαβότ, μπουρέ και ζιγκ. Οι χοροί αντιπαρατίθενται με ρυθμό και ταχύτητα. Ο Μπαχ έβαλε εισαγωγή, Air και χορούς στο ίδιο έργο, συνδυάζοντας διαφορετικά μέτρα και χαρακτήρες με τη σειρά. Η σόλο διασκευή παίζεται χωριστά, αλλά στις παρτιτούρες της σουίτας οι μουσικοί της εισαγωγής συνεχίζουν και με τους χορούς. Η μουσική του προγράμματος διαφέρει αν το ακούμε ανεξάρτητα ή ως δεύτερο μέρος ολόκληρης της σουίτας.

Η επιμέλεια του Μάλερ και μια σύγχρονη εκτέλεση με έγχορδα

Το 1910 η Schirmer εξέδωσε την εκδοχή του Γκούσταβ Μάλερ με πέντε μέρη από τη δεύτερη και την τρίτη σουίτα. Ο Μάλερ συμπλήρωσε με συγκεκριμένες νότες τα μέρη πιάνου και εκκλησιαστικού οργάνου του συνεχούς βασίμου. Έδωσε γραπτώς τη μουσική που συμπλήρωνε ο συνοδός από τη χαμηλή γραμμή και τα σύμβολα. Αν ο Βίλχελμυ μετέφερε τη μελωδία στη χαμηλή χορδή, ο Μάλερ επιμελήθηκε μουσική ορχήστρας και πληκτροφόρων. Άλλαξαν διαφορετικά στοιχεία των ίδιων έργων.

Ο Γκούσταβ Μάλερ φωτογραφημένος από τον Μόριτς Νερ στην Αυλική Όπερα της Βιέννης το 1907.
Ο Γκούσταβ Μάλερ φωτογραφημένος από τον Μόριτς Νερ στην Αυλική Όπερα της Βιέννης το 1907.

Ο Μάλερ πρόσθεσε οδηγίες και στο φλάουτο της δεύτερης σουίτας. Στα δυνατά περάσματα ζήτησε επιπλέον φλάουτα και, αν χρειαζόταν, ενίσχυση με κλαρινέτο. Η οδηγία αξίζει να εξεταστεί μαζί με το μέγεθος των εγχόρδων που σκεφτόταν. Πρόσθεσε πνευστά για να μην καλύπτεται το φλάουτο από τα πολλά έγχορδα. Η καταγραφή της συνοδείας και η ενίσχυση των πνευστών εκφράζουν την κρίση μαέστρου που ισορροπεί πραγματική ορχήστρα.

Στη συναυλία της Netherlands Bach Society στο Άμστερνταμ το 2017 ο Λαρς Ούλρικ Μόρτενσεν διάλεξε άλλη σύνθεση. Έπαιξε την τρίτη σουίτα χωρίς πνευστά και τύμπανα, μόνο με έγχορδα και πληκτροφόρα. Ακολούθησε τη θεωρία ότι τα πνευστά προστέθηκαν αργότερα και υπήρχε αρχική εκδοχή με έγχορδα. Προετοίμασε λιγότερα όργανα σύμφωνα με την υπόθεση. Πνευστά και τύμπανα πράγματι απουσίαζαν, αλλά η εξήγηση για την αρχική εκδοχή παραμένει υπόθεση από τις σωζόμενες παρτιτούρες.

Ο βιολονίστας της διασκευής στη Σολ

Με σύσταση του Λιστ ο Βίλχελμυ σπούδασε με τον Φέρντιναντ Ντάβιντ στο Ωδείο της Λειψίας. Ο Ντάβιντ ήταν εξάρχων της Ορχήστρας Gewandhaus. Στη δεκαετία του 1860 ο Βίλχελμυ έπαιζε σόλο στην Ευρώπη και αργότερα περιόδευσε σε Βόρεια και Νότια Αμερική, Ασία και Αυστραλία. Από το 1894 δίδασκε στη Guildhall School of Music του Λονδίνου. Μετέδιδε την εκτέλεσή του διδάσκοντας νεότερους. Μετά το Ωδείο και τις συναυλίες σε πολλές χώρες επέστρεφε μπροστά σε μαθητές.

Ο βιολονίστας Άουγκουστ Βίλχελμυ φωτογραφημένος από τον Σαρόνι περίπου το 1879.
Ο βιολονίστας Άουγκουστ Βίλχελμυ φωτογραφημένος από τον Σαρόνι περίπου το 1879.

Συνέχισε και τη σχέση με τον Βάγκνερ, που επισκεπτόταν το σπίτι του το 1862. Εκείνη τη χρονιά ο Βάγκνερ έγραψε στο λεύκωμα του Βίλχελμυ τα πρώτα οκτώ μέτρα της εισαγωγής Die Meistersinger. Το 1872 ο Βίλχελμυ έπαιξε στα βιολιά της Ένατης Συμφωνίας του Μπετόβεν υπό τον Βάγκνερ, στην τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου του θεάτρου του Μπαϊρόιτ. Ο Βάγκνερ τον επέλεξε εξάρχοντα της νέας ορχήστρας του φεστιβάλ. Ο σολίστ που μετέγραψε τον Μπαχ για βιολί και πιάνο εργαζόταν αλλού ως μέλος μεγάλης ορχήστρας υπό τον Βάγκνερ.

Πλατείες και εκκλησίες της Λειψίας σε καρτ ποστάλ του 1896.
Πλατείες και εκκλησίες της Λειψίας σε καρτ ποστάλ του 1896.

Το όνομά του παρέμεινε και σε βιολί που κατείχε. Ο πατέρας του αγόρασε το 1866 το όργανο του Στραντιβάρι του 1725. Ήταν διδάκτωρ νομικής και ερασιτέχνης βιολονίστας και το απέκτησε για τον γιο του. Ο Βίλχελμυ είχε πολλά βιολιά, αλλά αγαπούσε ιδιαίτερα εκείνο του πατέρα. Το 1896 το πούλησε στον μαθητή Χούγκο Κούπφερσμιτ. Πέρασε από πολλούς ιδιοκτήτες και παραμένει γνωστό ως Wilhelmj. Το όνομα διατηρήθηκε στην ιστορία της διασκευής και της κυριότητας του βιολιού.

Το Air σε διαφορετικές συναυλίες

Το μπάσο του Air έχει άλματα οκτάβας και βηματική κίνηση. Δεν κρατά μόνο τον ίδιο φθόγγο κάτω από τη μεγάλη μελωδία. Ενώ κινείται, τα άλλα έγχορδα ανταλλάσσουν νότες και συνδυάζουν μεγάλες διάρκειες με σύντομες κινήσεις. Οι μουσικοί ακολουθούν ύψος και διάρκεια της παρτιτούρας τους μαζί με άλλες φωνές. Η μεγάλη μελωδία, το κινητό μπάσο και οι ενδιάμεσες φωνές ανήκουν στο ίδιο μέρος, μοιράζοντας τους ρόλους του συνόλου.

Στις 21 Οκτωβρίου 2021 η Συμφωνική της Βοστώνης έπαιξε το Air στη μνήμη του Μπέρναρντ Χάιτινκ, που πέθανε εκείνη την ημέρα. Διηύθυνε ο Άντρις Νέλσονς. Με την επιλογή του Μπαχ ο μαέστρος αποχαιρετούσε τον συνάδελφο. Ένα μέρος παλιάς σουίτας μπήκε σε συναυλία μνήμης μουσικού. Και μετά τον Μπαχ, όσοι ετοιμάζουν συναυλίες διαλέγουν τη μουσική για συγκεκριμένες ημέρες και ανθρώπους.

Ο Βίλχελμυ άλλαξε τονικότητα και ύψος και ζήτησε τη χορδή Σολ. Ο Μάλερ κατέγραψε τη συνοδεία πληκτροφόρων και ενίσχυσε το φλάουτο. Ο Μόρτενσεν διηύθυνε χωρίς πνευστά και τύμπανα, ακολουθώντας τη θεωρία αρχικής σύνθεσης εγχόρδων. Μεταγενέστεροι μουσικοί προετοίμασαν τον Μπαχ για άλλα όργανα και αριθμούς εκτελεστών. Η μελωδία ενός βιολονίστα στη χαμηλή χορδή μοιράζεται σε άλλες εκτελέσεις με το μπάσο και τις φωνές των εγχόρδων.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Στη λίστα του Mahina συναντάτε την ίδια μουσική ως Air και ως Άρια στη χορδή Σολ. Μαζί με την αναγνώριση μπορείτε να θυμηθείτε ότι ο γνώριμος τίτλος δημιουργήθηκε από εκτελεστή μεταγενέστερο του Μπαχ.