In dit artikel
  1. Een andere toonsoort en een lager register voor de G-snaar
  2. De solopartituur die in 1880 in Boston verscheen
  3. Mahlers uitgave en een moderne uitvoering met strijkers
  4. De violist die de bewerking voor de G-snaar maakte
  5. De Air in uiteenlopende uitvoeringen
  6. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

De naam Air op de G-snaar komt niet van de titel die Bach in zijn Derde orkestsuite gebruikte. Het tweede deel heet Air. De negentiende-eeuwse violist August Wilhelmj bewerkte het als solostuk en schreef voor dat het op de G-snaar gespeeld moest worden. Zijn bewerking verlaagde de tonen zodat het hele stuk op de laagste snaar van de viool kon klinken. Toen die versie bekend werd, ging de speelaanwijzing als titel functioneren.

Meer verdieping

Een andere toonsoort en een lager register voor de G-snaar

Wilhelmj veranderde de oorspronkelijke toonsoort D groot in C groot en verlaagde ook het register van de melodie. Daardoor kon een soloviolist alleen de G-snaar gebruiken. Die snaar is de laagst klinkende van de vier vioolsnaren. Hij paste de melodie die Bach voor een strijkersensemble schreef zo aan dat één speler haar op één snaar kon uitvoeren. De gebruikelijke naam Air op de G-snaar bewaart die speelvoorwaarde van de bewerking. Strijkers die de suite uitvoeren spelen de Air in D groot; een solist die Wilhelmjs bewerking speelt, krijgt de melodie in C groot.

Een voorbeeldinstrument om de G-snaar van de viool toe te lichten: de Gould-viool die Stradivari in 1693 maakte.
Een voorbeeldinstrument om de G-snaar van de viool toe te lichten: de Gould-viool die Stradivari in 1693 maakte.

Bachs oorspronkelijke Air wordt door strijkers en basso continuo gespeeld. Bij basso continuo vult een begeleider de akkoorden in op basis van een baslijn en aanwijzingen voor de harmonie. Onder de melodische partij blijft de bas bewegen en spelen andere stemmen mee. Terwijl één stem een toon lang aanhoudt, beweegt een andere verder. Bach schreef muziek waarin de bewegende bas en de overige strijkerspartijen onder de hoofdmelodie op elkaar aansluiten. In Wilhelmjs versie voor vioolsolo speelt één persoon de hoofdmelodie, maar Bachs deel bevat verschillende strijkerspartijen die samenspelen.

In een tijd waarin Bachs orkestmuziek zelden in een vorm dicht bij het origineel werd uitgevoerd, werd Wilhelmjs vioolbewerking erg populair. Een deel uit het oorspronkelijke werk werd als solostuk met de klank van de lage snaar aan nieuwe spelers en luisteraars doorgegeven. Het origineel had de toonsoort D groot en de titel Air; de bewerking gebruikte C groot en de aanwijzing om op de G-snaar te spelen. De bekende titel begon dus als een voorschrift dat een latere uitvoerder op een bepaalde partituur schreef, in plaats van als Bachs eigen naam voor het deel.

De solopartituur die in 1880 in Boston verscheen

In 1880 publiceerde Thompson & Odell in Boston de bladmuziek Air for G String voor viool en piano. Het deel dat Bach in een orkestsuite had opgenomen, werd nu gedrukt voor twee musici. In plaats van een strijkersensemble te verzamelen, konden een violist en een pianist elk een partij spelen. De uitgever verspreidde de solomelodie voor de lage vioolsnaar met een pianobegeleiding vanuit Boston. Ook in de Verenigde Staten, buiten het Europa waarin Bach had gewerkt, konden musici die deze muziek wilden spelen de bladmuziek verkrijgen.

De Derde suite begint met een Franse ouverture. Deze vorm van een danssuite ontwikkelde zich via de muziek van Lully aan het hof van Lodewijk XIV. Na een statig, langzaam begin volgt een sneller gedeelte in fugatische stijl. Daarbij imiteren verschillende stemmen achtereenvolgens hetzelfde thema. In Bachs tijd werden zulke suites die met een ouverture begonnen een Ouvertüre genoemd. Ook het werk dat we tegenwoordig de Derde suite noemen, is onder die naam overgeleverd. De muziek die vóór de Air klinkt, heeft dus de opbouw van een Franse ouverture.

Na de Air volgen gavottes, een bourrée en een gigue. De dansen contrasteren door hun verschillende ritmes en tempi. Bach plaatste de ouverture, de Air en de dansen samen in één werk. Door ze achtereenvolgens te rangschikken, bracht hij de maatsoorten en karakters van verschillende dansen in één suite bijeen. In de solobewerking wordt de Air apart gespeeld, maar in de partijen van de suite spelen dezelfde musici eerst de ouverture en daarna ook de dansen. Het programma bevat dus andere muziek wanneer de Air als zelfstandig klein werk of als tweede deel van de volledige suite wordt uitgevoerd.

Mahlers uitgave en een moderne uitvoering met strijkers

In 1910 publiceerde Schirmer een versie waarin Gustav Mahler vijf delen uit Bachs Tweede en Derde suite had gekozen en bewerkt. Mahler vulde de piano- en orgelpartijen voor het basso continuo met uitgeschreven noten aan. De muziek die begeleiders anders op basis van de baslijn en harmonieaanwijzingen invulden, bood hij nu volledig genoteerd aan. Waar Wilhelmj de melodie naar de lage vioolsnaar verplaatste, bewerkte Mahler de muziek voor orkest en toetsinstrumenten. Bij het uitvoeren van dezelfde werken van Bach veranderden zij elk andere onderdelen.

Gustav Mahler, gefotografeerd door Moritz Nähr bij de Weense Hofopera in 1907.
Gustav Mahler, gefotografeerd door Moritz Nähr bij de Weense Hofopera in 1907.

Mahler voegde ook aanwijzingen toe aan de fluitpartij van de Tweede suite. In luide gedeelten moesten extra fluiten meespelen, zo nodig ondersteund door klarinetten. Die aanwijzingen kunnen worden bekeken in samenhang met de omvang van de strijkersgroep die Mahler voor ogen had. Hij wilde andere blaasinstrumenten gebruiken om te voorkomen dat de fluitklank door de grote strijkersgroep werd bedekt. Zowel het uitschrijven van de begeleiding als de aanwijzingen om de blazers te versterken tonen de afwegingen van een dirigent die het evenwicht in een werkelijk orkest wilde regelen.

Bij een uitvoering door de Nederlandse Bachvereniging in Amsterdam in 2017 koos Lars Ulrik Mortensen een andere bezetting. Hij liet in de Derde suite de blazers en pauken weg en gebruikte strijkers en toetsinstrumenten. Zijn keuze volgde de hypothese dat de blazerspartijen later waren toegevoegd en dat er aanvankelijk een versie met vooral strijkers bestond. Mortensen bereidde op grond daarvan een uitvoering met minder instrumenten voor. In deze uitvoering werden daadwerkelijk geen blazers en pauken gebruikt. De uitleg over een eerdere versie blijft een hypothese die op de overgeleverde partituren is gebaseerd.

De violist die de bewerking voor de G-snaar maakte

Op aanbeveling van Liszt studeerde Wilhelmj viool bij Ferdinand David aan het conservatorium van Leipzig. David was concertmeester van het Gewandhausorchester. Wilhelmj trad in de jaren 1860 als solist op verschillende Europese podia op en maakte later tournees door Noord- en Zuid-Amerika, Azië en Australië. Vanaf 1894 gaf hij vioolles aan de Guildhall School of Music in Londen. De uitvoerder droeg zijn manier van spelen over door jongere musici les te geven. Nadat hij aan het conservatorium viool had leren spelen en voor publiek in verschillende landen had opgetreden, gaf hij vervolgens zelf les aan studenten.

Violist August Wilhelmj, rond 1879 gefotografeerd door Sarony.
Violist August Wilhelmj, rond 1879 gefotografeerd door Sarony.

Hij onderhield ook contact met Wagner. In 1862 bezocht Wagner vaak het huis van Wilhelmj. Dat jaar schreef hij de eerste acht maten van de ouverture tot Die Meistersinger eigenhandig in Wilhelmjs album. Bij de eerstesteenlegging van het Festspielhaus in Bayreuth in 1872 speelde Wilhelmj viool in Beethovens Negende symfonie onder Wagners leiding. Wagner koos hem als concertmeester van zijn nieuwe festivalorkest. De solist die Bach voor viool en piano bewerkte, werkte bij andere uitvoeringen dus als lid van een groot orkest dat Wagner zelf dirigeerde.

Pleinen en kerken van Leipzig op een ansichtkaart uit 1896.
Pleinen en kerken van Leipzig op een ansichtkaart uit 1896.

Wilhelmjs naam bleef ook verbonden aan een viool die hij bezat. Zijn vader kocht in 1866 een instrument dat Stradivari in 1725 had gemaakt. Deze vader, doctor in de rechten en amateurviolist, verwierf het voor zijn zoon. Wilhelmj bezat meerdere violen, maar was bijzonder gesteld op het instrument dat zijn vader had gekocht. In 1896 verkocht hij het aan zijn leerling Hugo Kupferschmidt. De viool ging daarna door de handen van verschillende eigenaars en staat ook tegenwoordig bekend onder de naam Wilhelmj. Zijn naam is zo verbonden met zowel de geschiedenis van de titel van zijn bewerking als de eigendomsgeschiedenis van een instrument.

De Air in uiteenlopende uitvoeringen

De baspartij van de Air bevat zowel octaafsprongen als stapsgewijze bewegingen. Ze houdt dus niet steeds dezelfde toon aan onder de lange melodie erboven. Terwijl de bas beweegt, wisselen andere strijkersstemmen tonen uit en combineren ze lang aangehouden noten met korte bewegingen. Elke speler volgt de duur en toonhoogte in zijn eigen partij terwijl hij met de andere stemmen samenspeelt. De lange melodie, de bewegende bas en de stemmen daartussen staan in hetzelfde deel, zodat de leden van het ensemble verschillende rollen hebben.

Op 21 oktober 2021 speelde het Boston Symphony Orchestra Bachs Air ter nagedachtenis aan Bernard Haitink. Haitink overleed die dag en Andris Nelsons dirigeerde het concert. De dirigent koos de muziek van Bach als laatste groet aan zijn overleden collega. Een deel van een veel eerder geschreven orkestsuite werd opgenomen in een concert ter herdenking van een musicus. Ook lang nadat Bach de muziek componeerde, bleven musici die concerten voorbereidden dit werk voor bepaalde dagen en mensen kiezen.

Wilhelmj wijzigde de toonsoort en de toonhoogte van de melodie en schreef voor dat de solist op de G-snaar moest spelen. Mahler schreef de klavierbegeleiding voor Bachs suites uit en liet de fluitklank versterken. Mortensen leidde een uitvoering zonder blazers en pauken op basis van de hypothese over een eerdere bezetting met vooral strijkers. Latere musici bereidden Bach telkens voor andere instrumenten en aantallen spelers voor. De melodie die één violist op zijn lage snaar aaneen speelt, wordt in andere uitvoeringen door strijkers gespeeld die de bas en verschillende stemmen onderling verdelen.

Muziek bij Mahina

Op de afspeellijsten van Mahina kunt u deze muziek onder twee namen tegenkomen: Air en Air op de G-snaar. Naast het plezier van herkenning kunt u ook onthouden dat een latere uitvoerder de titel heeft gevormd die we zo vertrouwd gebruiken.