Σε αυτό το άρθρο
  1. Οι ανεπαρκείς πρόβες της πρώτης μεταπολεμικής εκτέλεσης
  2. Ο Μπαρμπιρόλι επιστρέφει από τα βιολοντσέλα στο πόντιουμ
  3. Το υλικό που επανέρχεται στα τέσσερα μέρη
  4. Οι εκτελέσεις που συνεχίστηκαν μετά τον δίσκο
  5. Η γνωριμία στην εξέταση για την υποτροφία
  6. Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Η σύντομη απάντηση

Το 1965, η εικοσάχρονη Ζακλίν ντι Πρε ηχογράφησε το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο του Έλγκαρ. Ο Τζον Μπαρμπιρόλι διηύθυνε τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου. Στην πρεμιέρα του έργου, το 1919, ο Μπαρμπιρόλι είχε παίξει βιολοντσέλο στην ίδια ορχήστρα. Η ηχογράφηση ένωσε τη νεαρή σολίστ με έναν μουσικό που είχε συμμετάσχει αρχικά ως μέλος της ορχήστρας και, 46 χρόνια αργότερα, ως μαέστρος.

Σε βάθος

Οι ανεπαρκείς πρόβες της πρώτης μεταπολεμικής εκτέλεσης

Το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο του Έλγκαρ παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 27 Οκτωβρίου 1919, στο Queen’s Hall του Λονδίνου. Ο ίδιος διηύθυνε τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου, με σολίστ τον Φέλιξ Σάλμοντ. Έγραψε το έργο μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αν σκεφτούμε τις ζωές που χάθηκαν και την προπολεμική καθημερινότητα που δεν μπορούσε να ανακτηθεί, μπορούμε να συνδέσουμε τον πένθιμο χαρακτήρα της μουσικής με τις εμπειρίες εκείνης της εποχής. Η ορχήστρα που συνέχιζε να δίνει συναυλίες στον πόλεμο παρουσίαζε τώρα ένα νέο μεταπολεμικό κοντσέρτο, με τον συνθέτη στο πόντιουμ.

Και η Συμφωνική του Λονδίνου είχε υποστεί τις συνέπειες του πολέμου. Μέλη της είχαν στρατευθεί, ενώ η ορχήστρα συνέχιζε τις συναυλίες υπό περιορισμούς κυκλοφορίας και την απειλή αεροπορικών επιδρομών. Ο νέος αρχιμουσικός, Άλμπερτ Κόουτς, αποφάσισε να μην εισπράξει αμοιβή, για να βοηθήσει την ορχήστρα να επαναλάβει τη δραστηριότητά της. Η εναρκτήρια συναυλία της περιόδου, όπου θα παρουσιαζόταν το νέο έργο του Έλγκαρ, περιλάμβανε επίσης Μποροντίν, Βάγκνερ και Σκριάμπιν. Η ορχήστρα έπρεπε να προετοιμάσει γνωστό ρεπερτόριο και το νέο κοντσέρτο για την ίδια βραδιά.

Ο Έλγκαρ και η Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου στο Queen’s Hall, σε φωτογραφία που δημοσιεύτηκε σε μουσικό περιοδικό το 1911.
Ο Έλγκαρ και η Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου στο Queen’s Hall, σε φωτογραφία που δημοσιεύτηκε σε μουσικό περιοδικό το 1911.

Ο Κόουτς υπερέβη τον χρόνο της πρόβας για τα άλλα έργα, αφήνοντας στον Έλγκαρ και στον Σάλμοντ ανεπαρκή χρόνο για το κοντσέρτο. Η Άλις Έλγκαρ κατέγραψε στο ημερολόγιό της τόσο την οργή για όσα συνέβησαν στον σύζυγό της όσο και την προσπάθεια των μουσικών που έμειναν για επιπλέον πρόβα. Αυτή η έλλειψη προετοιμασίας αποτελεί μέρος του πλαισίου της δυσμενούς υποδοχής στην πρεμιέρα. Παρότι συμμετείχαν ο συνθέτης και ο σολίστ, η πρώτη εκτέλεση έγινε χωρίς να έχει συντονιστεί επαρκώς η σολιστική παρτιτούρα με την ορχήστρα.

Ο Έλγκαρ και η Συμφωνική του Λονδίνου συνέχισαν να συνεργάζονται. Τον Ιανουάριο του 1934, ο Έλγκαρ, ασθενής στο κρεβάτι του στο Γούστερ, επέβλεψε μια ηχογράφηση της ορχήστρας σε στούντιο του Λονδίνου. Ένα ειδικό σύστημα σύνδεσης των δύο πόλεων του επέτρεπε να ακούει από το κρεβάτι. Αντί να μετακινηθεί στο στούντιο, άκουγε την εκτέλεση από το δωμάτιο όπου νοσηλευόταν. Ο συνθέτης και η ορχήστρα, συνεργάτες από την πρεμιέρα, συνέχιζαν έτσι την ηχογράφηση ακόμη και από απόσταση.

Ο Μπαρμπιρόλι επιστρέφει από τα βιολοντσέλα στο πόντιουμ

Ο Μπαρμπιρόλι είχε παίξει στο τμήμα των βιολοντσέλων κατά την πρώτη εκτέλεση. Το 1965 διηύθυνε την ίδια Συμφωνική του Λονδίνου στην ηχογράφηση με την ντι Πρε. Ο μουσικός που είχε διαβάσει τη δική του παρτιτούρα βιολοντσέλου στην πρεμιέρα καθοδηγούσε τώρα τη σολίστ και ολόκληρη την ορχήστρα. Στην πρώτη παρουσίαση ήταν ένας από τους τσελίστες του συνόλου. Μετά από 46 χρόνια στεκόταν μπροστά του, καθόριζε τον ρυθμό και συντόνιζε την ορχήστρα με τη σολίστ, προετοιμάζοντας την ηχογράφηση του ίδιου έργου.

Εικονογράφηση της πρώτης συναυλίας στο Queen’s Hall το 1893.
Εικονογράφηση της πρώτης συναυλίας στο Queen’s Hall το 1893.

Η ντι Πρε γεννήθηκε στις 26 Ιανουαρίου 1945 και ήταν είκοσι ετών στην ηχογράφηση του 1965. Ως παιδί ενδιαφέρθηκε για το βιολοντσέλο όταν το άκουσε στο ραδιόφωνο. Έκανε το ντεμπούτο της με ρεσιτάλ στο Λονδίνο το 1961 και άρχισε να ηχογραφεί για την EMI το 1962. Πριν από το κοντσέρτο του Έλγκαρ είχε ήδη εμπειρία δημόσιων εκτελέσεων και δημιουργίας δίσκων. Το ντεμπούτο, η πρώτη ηχογράφηση για την EMI και το κοντσέρτο ακολούθησαν μέσα σε λίγα χρόνια.

Μελετούσε το κοντσέρτο του Έλγκαρ από την εποχή των μαθημάτων της με τον Γουίλιαμ Πλιθ. Το 1964 άρχισε να χρησιμοποιεί το βιολοντσέλο Stradivarius που ονομάζεται Davidoff. Την επόμενη χρονιά έπαιξε το κοντσέρτο με τον Μπαρμπιρόλι και έπειτα το ηχογράφησε με τη Συμφωνική του Λονδίνου. Έπαιξε μια από καιρό μελετημένη παρτιτούρα με νέο όργανο, συνεργάστηκε με τον μαέστρο σε συναυλία και στη συνέχεια δημιούργησε τον δίσκο. Πριν από τη γνωστή ηχογράφηση του 1965 υπήρχε αυτή η πορεία μάθησης και κοινής εκτέλεσης.

Το υλικό που επανέρχεται στα τέσσερα μέρη

Στην αρχή του κοντσέρτου ο Έλγκαρ αναθέτει τέσσερις συγχορδίες στο σόλο βιολοντσέλο. Απαντούν τα έγχορδα, το κλαρινέτο και το κόρνο, και οι βιόλες παρουσιάζουν το θέμα. Η σειρά σολίστ και ορχήστρας είναι σαφής από την αρχή. Αντί να εισαγάγει τον σολίστ μετά από εκτενή ορχηστρική έκθεση, όπως συνηθίζεται στο κοντσέρτο, ο Έλγκαρ έγραψε πρώτα το βιολοντσέλο. Πριν από το αργό μέρος που ηχογράφησε η ντι Πρε, το κοντσέρτο αρχίζει με τον πρώτο ήχο του σολίστ.

Απόσπασμα του ιδιόχειρου χειρογράφου του Κοντσέρτου για βιολοντσέλο του Έλγκαρ, του 1919.
Απόσπασμα του ιδιόχειρου χειρογράφου του Κοντσέρτου για βιολοντσέλο του Έλγκαρ, του 1919.

Το τρίτο μέρος, Adagio, είναι το αργό από τα τέσσερα. Προηγούνται η εισαγωγή του βιολοντσέλου στο πρώτο μέρος και η γρήγορη κίνηση του δεύτερου, ενώ ακολουθεί το φινάλε. Τα τέσσερα μέρη έχουν διαφορετικό χαρακτήρα και επαναφέρουν αργότερα υλικό που είχε χρησιμοποιηθεί νωρίτερα. Όταν το τρίτο μέρος αποσπάται σε έναν δίσκο, ακούμε τη μελωδία στη δική της συνέχεια. Στο πλήρες κοντσέρτο, αυτή η αργή μουσική βρίσκεται ανάμεσα στο γρήγορο μέρος και στο φινάλε. Η πρώτη φράση του βιολοντσέλου φέρει επίσης την ένδειξη Nobilmente, που συνήθως αποδίδεται ως «με αρχοντιά». Μαζί με τις νότες, ο Έλγκαρ ορίζει έτσι και τον χαρακτήρα της φράσης.

Προς το τέλος του τελευταίου μέρους επανέρχονται το θέμα του Adagio και οι αρχικές συγχορδίες του βιολοντσέλου. Ο Έλγκαρ δεν εγκαταλείπει το προηγούμενο υλικό όταν αρχίζει κάθε νέο μέρος, αλλά το χρησιμοποιεί και στο φινάλε. Το θέμα που είχε δική του πορεία στο τρίτο μέρος γίνεται στοιχείο του τελευταίου, ενώ οι αρχικές συγχορδίες επιστρέφουν πριν από το τέλος. Στο απόσπασμα ακούμε τη μελωδία ενός μέρους. Στο πλήρες κοντσέρτο ακούμε επίσης τη δομή με την επανεμφάνιση του ίδιου υλικού από το ένα μέρος στο άλλο.

Οι εκτελέσεις που συνεχίστηκαν μετά τον δίσκο

Η ντι Πρε αποσύρθηκε από τις συναυλίες το 1973 και πέθανε το 1987. Όταν η ασθένεια την εμπόδισε να ανέβει ξανά στη σκηνή, οι προηγούμενες ηχογραφήσεις διατήρησαν τον ήχο της. Ο δίσκος του Έλγκαρ του 1965 είχε δημιουργηθεί πριν από την απόσυρση. Η πρώιμη πορεία, από το ντεμπούτο στις ηχογραφήσεις, και τα μεταγενέστερα προβλήματα υγείας ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους. Η χρονολογία του δίσκου δείχνει την εποχή που διεύρυνε ακόμη τη δραστηριότητά της και διατηρεί μαζί τα ονόματα του μαέστρου και της ορχήστρας.

Βιολοντσέλο κατασκευασμένο από τον Ζαν-Μπατίστ Βιγιόμ στα μέσα του 19ου αιώνα.
Βιολοντσέλο κατασκευασμένο από τον Ζαν-Μπατίστ Βιγιόμ στα μέσα του 19ου αιώνα.

Το κοντσέρτο του Έλγκαρ με την ντι Πρε σώζεται και σε ηχογραφήσεις συναυλιών και κινηματογραφικές λήψεις. Υπάρχει ηχογράφηση του 1963 με τον Μάλκολμ Σάρτζεντ, ταινία της εκτέλεσης με τον Μπαρενμπόιμ το 1967 και ηχογράφηση συναυλίας στη Φιλαδέλφεια το 1970. Η συναυλία με τον Σάρτζεντ προηγείται κατά δύο χρόνια του δίσκου με τον Μπαρμπιρόλι, ενώ η ταινία με τον Μπαρενμπόιμ ακολουθεί κατά δύο. Η ντι Πρε έπαιξε πολλές φορές το κοντσέρτο, αλλάζοντας μαέστρους και τόπους συναυλιών.

Το κοντσέρτο είναι το τελευταίο μεγάλο ορχηστρικό έργο που ολοκλήρωσε ο Έλγκαρ. Στις 12 Δεκεμβρίου 1968 η ντι Πρε το έπαιξε επίσης με τη Φιλαρμονική του Λος Άντζελες, υπό τον Ζούμπιν Μέτα. Ήταν η πρώτη εκτέλεση του κοντσέρτου από αυτή την ορχήστρα. Η σολίστ συνέχισε να παίζει το ύστερο έργο του Έλγκαρ, συνεργαζόμενη με μαέστρους και ορχήστρες διαφορετικών χωρών. Μετά τον δίσκο του 1965 το ερμήνευσε και με άλλα σύνολα. Το κοντσέρτο παρέμεινε στο ρεπερτόριό της τόσο στο στούντιο όσο και στη συναυλία.

Η γνωριμία στην εξέταση για την υποτροφία

Ο Μπαρμπιρόλι και η ντι Πρε είχαν συναντηθεί και στην εξέταση για την υποτροφία Suggia το 1956. Εκείνος βοήθησε τη μικρή τσελίστρια να κουρδίσει το όργανο. Η υποτροφία που έλαβε στα έντεκα προϋπέθετε τέσσερις ώρες μελέτης καθημερινά. Εννέα χρόνια αργότερα ηχογράφησαν μαζί το κοντσέρτο. Ο μαέστρος που είχε κουρδίσει το όργανο της υποψήφιας διηύθυνε τον δίσκο του 1965, ενώ η τσελίστρια που είχε σπουδάσει με την υποτροφία έγινε σολίστ. Πριν από τη συνεργασία στο στούντιο, εκείνος είχε αξιολογήσει το παίξιμό της και τη βοήθησε να ετοιμάσει το όργανο.

Στην ηχογράφηση του 1965 η ντι Πρε παίζει τις συγχορδίες του βιολοντσέλου από την αρχή. Μετά την απάντηση της ορχήστρας ακολουθούν τα τέσσερα μέρη, και στο τελευταίο επανέρχονται η μελωδία του τρίτου και οι αρχικές συγχορδίες. Ο Μπαρμπιρόλι διηύθυνε τώρα τη μουσική που είχε παίξει μέσα στην ορχήστρα στην πρεμιέρα. Η νεαρή ντι Πρε ανέλαβε τη σολιστική παρτιτούρα του Σάλμοντ του 1919. Στο πόντιουμ ο Μπαρμπιρόλι αντικαθιστούσε τον Έλγκαρ και ως σολίστ η ντι Πρε τον Σάλμοντ. Μαζί του, εκείνη και η Συμφωνική του Λονδίνου ηχογράφησαν τα τέσσερα μέρη του έργου.

Η μουσική που ακούτε στο Mahina

Στη μουσική του μεσημεριού και του βραδιού στο Mahina περιλαμβάνεται το Adagio του Κοντσέρτου για βιολοντσέλο του Έλγκαρ με τη Ζακλίν ντι Πρε. Όταν ακούσετε τη μελωδία στο γεύμα, μπορείτε να θυμηθείτε και την ηχογράφηση που δημιούργησαν μαζί η νεαρή σολίστ και ο Μπαρμπιρόλι, μουσικός της πρεμιέρας.