In dit artikel
  1. Te weinig repetitietijd voor de eerste uitvoering na de oorlog
  2. Barbirolli keerde terug als dirigent
  3. Muzikaal materiaal keert terug in de vier delen
  4. Uitvoeringen na de opname
  5. Een samenwerking die begon bij een beursselectie
  6. Muziek bij Mahina

Het korte antwoord

In 1965 nam de twintigjarige Jacqueline du Pré Elgars celloconcert op. John Barbirolli dirigeerde het London Symphony Orchestra. Bij de première in 1919 had Barbirolli zelf cello gespeeld in datzelfde orkest. Hij werkte eerst als orkestlid en 46 jaar later als dirigent mee aan het concert. De opname bracht hem samen met een jonge soliste.

Meer verdieping

Te weinig repetitietijd voor de eerste uitvoering na de oorlog

Op 27 oktober 1919 klonk Elgars celloconcert voor het eerst in de Queen's Hall in Londen. Elgar dirigeerde het London Symphony Orchestra zelf; Felix Salmond speelde de solopartij. Elgar schreef het werk na het einde van de Eerste Wereldoorlog. Als we denken aan de levens die de oorlog had gekost en aan het vooroorlogse bestaan dat niet kon terugkeren, kunnen we het rouwende karakter van de muziek begrijpen naast die ervaringen. Het orkest, dat tijdens de oorlog was blijven optreden, bracht het nieuwe naoorlogse concert op het podium. De componist nam bij die eerste uitvoering zelf de dirigeerstok op.

Ook het London Symphony Orchestra had de gevolgen van de oorlog ondervonden. Orkestleden gingen het leger in, en het orkest bleef optreden ondanks verkeersbeperkingen en de dreiging van luchtaanvallen. De nieuwe chef-dirigent Albert Coates besloot geen honorarium te vragen om het orkest te helpen de concertactiviteiten weer op te bouwen. Het openingsconcert van het seizoen, waarop Elgars nieuwe werk zou worden voorgesteld, bevatte ook muziek van Borodin, Wagner en Skrjabin. Voor één concert moest het orkest zowel vertrouwd repertoire als een nieuw concert voorbereiden.

Elgar en het London Symphony Orchestra in de Queen's Hall, op een foto gepubliceerd in een muziektijdschrift in 1911.
Elgar en het London Symphony Orchestra in de Queen's Hall, op een foto gepubliceerd in een muziektijdschrift in 1911.

Bij de repetities gebruikte Coates voor de andere werken meer tijd dan hem was toegewezen. Daardoor hielden Elgar en Salmond te weinig tijd over om het concert samen in te studeren. Alice Elgar noteerde in haar dagboek zowel haar woede over wat haar man was overkomen als de inzet van de orkestleden die extra hadden gerepeteerd. Het gebrek aan repetitietijd was een van de omstandigheden achter de ongunstige ontvangst van de première. Ook met de componist als dirigent en de solist aanwezig moesten zij het podium op voordat de solopartij en de orkestbegeleiding voldoende op elkaar waren afgestemd.

Elgar en het London Symphony Orchestra bleven daarna samenwerken. In januari 1934 hield Elgar vanuit zijn ziekbed in Worcester toezicht op een opname van het orkest in een Londense studio. Een speciale verbinding tussen de twee steden maakte het mogelijk de uitvoering vanuit zijn bed te beluisteren. Hij hoefde niet naar de studio te reizen, maar kon in zijn ziekenkamer luisteren. De componist en het orkest, die sinds de première een band hadden opgebouwd, zetten hun opnamewerk dus ook op afstand voort.

Barbirolli keerde terug als dirigent

Bij de eerste uitvoering van het concert speelde Barbirolli mee als cellist in het orkest. In 1965 dirigeerde hij hetzelfde London Symphony Orchestra voor de opname met Du Pré. De man die bij de première de cellopartij op zijn lessenaar had gespeeld, leidde nu de soliste en het hele orkest. Bij de eerste kennismaking van het publiek met het concert was hij een van de orkestcellisten geweest. 46 jaar later stond hij vóór het orkest, gaf het tempo aan en stuurde de begeleiding in samenhang met de soliste tijdens de voorbereiding van de opname van hetzelfde werk.

Een illustratie van het eerste concert in de Queen's Hall in 1893.
Een illustratie van het eerste concert in de Queen's Hall in 1893.

Du Pré werd geboren op 26 januari 1945. Bij de opname in 1965 was zij twintig. Als kind hoorde zij op de radio een cello en raakte zij geïnteresseerd in het instrument. In 1961 maakte zij in Londen haar debuut met een recital; vanaf 1962 nam zij op voor EMI. Voor het Elgarconcert had zij dus al ervaring met openbare optredens en platenopnamen. Haar debuut, haar eerste EMI-opname en de concertopname volgden elkaar over enkele jaren op.

Zij bestudeerde Elgars concert al toen zij les had van William Pleeth. In 1964 begon zij te spelen op de Stradivarius-cello die bekendstaat als de Davidoff. Het volgende jaar voerde zij het concert met Barbirolli uit en nam het daarna op met het London Symphony Orchestra. Zij speelde de lang bestudeerde partituur dus op een nieuw instrument, werkte tijdens concerten samen met de dirigent en maakte vervolgens de plaat. Aan de beroemde opname van 1965 ging een periode van studie en samenspel vooraf.

Muzikaal materiaal keert terug in de vier delen

Aan het begin van het concert geeft Elgar de solocello vier akkoorden. Daarna antwoorden strijkers, klarinet en hoorn, en presenteren de altviolen het thema. De volgorde van solocello en orkest is vanaf het begin duidelijk. Waar een concert volgens een gebruikelijke aanpak eerst een lange orkestinleiding kan geven voordat de solist inzet, laat Elgar de cellist als eerste spelen. Lang voordat het langzame deel klinkt dat Du Pré opnam, begint het concert met een eerste klank van de solist.

Een fragment uit Elgars eigenhandig geschreven partituur van het celloconcert uit 1919.
Een fragment uit Elgars eigenhandig geschreven partituur van het celloconcert uit 1919.

Het derde deel, Adagio, is het langzame gedeelte van de vier delen. Eerst klinken de cello-inzet van het eerste deel en de snelle beweging van het tweede; na het Adagio volgt het slotdeel. De vier delen hebben verschillende karakters, en materiaal uit eerdere delen komt later terug. Wanneer een plaat alleen het derde deel uitlicht, horen we de melodieën binnen dat deel achter elkaar. In het volledige concert staat deze langzame muziek tussen het voorafgaande snelle deel en de finale. Bij de eerste cellofrase staat ook de aanwijzing Nobilmente, doorgaans vertaald als ‘edel’. Naast de noten gebruikte Elgar deze aanwijzing om het karakter van de frase te bepalen.

Tegen het einde van het laatste deel verschijnen het Adagio-thema en de cello-akkoorden uit het begin opnieuw. Elgar liet eerder materiaal niet bij elk nieuw deel achter zich, maar gebruikte het ook in de finale. Het thema dat zich in het derde deel als een eigen verloop had ontvouwd, wordt onderdeel van het slotdeel; ook de openingsakkoorden keren vóór de afsluiting terug. Bij een afzonderlijk fragment horen we de melodieën van één deel. Bij het volledige concert horen we hoe hetzelfde materiaal door eerdere en latere delen terugkeert.

Uitvoeringen na de opname

Du Pré beëindigde haar concertactiviteiten in 1973 en overleed in 1987. Ook toen zij door ziekte niet meer op het podium kon staan, bleef haar spel op eerdere opnamen hoorbaar. De Elgarplaat van 1965 werd vóór haar terugtreden gemaakt. Haar vroege loopbaan, van debuut tot opname, en haar latere gezondheidsproblemen behoren tot verschillende perioden. Het opnamejaar verwijst naar de tijd waarin zij haar concertactiviteiten nog uitbreidde; ook de namen van de toenmalige dirigent en het orkest zijn met de plaat verbonden.

Een cello die Jean-Baptiste Vuillaume in het midden van de negentiende eeuw maakte.
Een cello die Jean-Baptiste Vuillaume in het midden van de negentiende eeuw maakte.

Van Du Pré's uitvoeringen van Elgars concert bestaan naast studio-opnamen ook concertopnamen en gefilmde uitvoeringen. Er is een concertopname uit 1963 onder Malcolm Sargent en een film van haar uitvoering met Barenboim uit 1967. Ook het concert in Philadelphia in 1970 werd opgenomen. Haar optreden met Sargent vond twee jaar vóór de plaat met Barbirolli plaats; de film met Barenboim werd twee jaar na die plaat gemaakt. Zij speelde Elgars concert meerdere keren, met andere dirigenten en op andere locaties.

Dit concert was het laatste grootschalige orkestwerk dat Elgar voltooide. Op 12 december 1968 speelde Du Pré het ook met het Los Angeles Philharmonic onder Zubin Mehta. Het was de eerste uitvoering van Elgars celloconcert door dat orkest. Zij behield het late concert van Elgar in haar repertoire en speelde het met dirigenten en orkesten in verschillende landen. Na de opname van 1965 voerde zij hetzelfde werk ook met andere orkesten uit. Het concert bleef deel van zowel haar opname- als haar concertrepertoire.

Een samenwerking die begon bij een beursselectie

Barbirolli en Du Pré ontmoetten elkaar ook bij de selectie voor de Suggia-beurs in 1956. Hij hielp de jonge Du Pré haar cello te stemmen. Aan de beurs die zij op haar elfde kreeg, was de voorwaarde verbonden dagelijks vier uur te oefenen. Negen jaar later namen zij samen het concert op. Barbirolli, die het instrument van de jonge kandidaat had helpen stemmen, dirigeerde de opname van 1965; de celliste die dankzij de beurs had kunnen studeren, speelde de solo. Voordat zij in de studio samenwerkten, had hij haar beoordeeld bij de beursselectie en geholpen haar instrument te stemmen.

Op de opname van 1965 speelt Du Pré vanaf het begin van het concert de akkoorden op haar cello. Het orkest antwoordt, de vier delen volgen elkaar op, en in het laatste deel klinken de melodie uit het derde deel en de openingsakkoorden opnieuw. Barbirolli leidde nu als dirigent de muziek die hij bij de première vanuit het orkest had gespeeld. De solopartij die Salmond in 1919 had gespeeld, was in handen van de jonge Du Pré. Barbirolli nam de plaats in van Elgar, die de première had gedirigeerd, terwijl Du Pré Salmond als solist opvolgde. Met hem nam zij samen met het London Symphony Orchestra de vier delen op die Elgar had geschreven.

Muziek bij Mahina

Bij de lunch en het diner van Mahina klinkt ook het Adagio uit Elgars celloconcert, gespeeld door Jacqueline du Pré. Wanneer u deze melodie tijdens het eten hoort, kunt u ook denken aan het verhaal achter de opname: Barbirolli, die bij de première had meegespeeld, werkte hiervoor samen met de jonge Du Pré.