W tym artykule
Krótka odpowiedź
W 1965 roku dwudziestoletnia Jacqueline du Pré nagrała Koncert wiolonczelowy Elgara. London Symphony Orchestra dyrygował John Barbirolli, który podczas prawykonania tego utworu w 1919 roku grał na wiolonczeli w tej samej orkiestrze. Nagranie stworzyli wspólnie młoda solistka i Barbirolli: najpierw uczestnik wykonania jako muzyk orkiestry, a 46 lat później jako dyrygent.
W szczegółach
Za mało prób przed pierwszym powojennym wykonaniem
Koncert wiolonczelowy Elgara zabrzmiał po raz pierwszy 27 października 1919 roku w londyńskiej Queen’s Hall. Elgar osobiście dyrygował London Symphony Orchestra, a partię solową wykonał Felix Salmond. Kompozytor napisał utwór po zakończeniu I wojny światowej. Pamiętając o ludziach, których wojna pozbawiła życia, i o przedwojennej codzienności, do której nie można było powrócić, żałobny charakter muzyki można rozumieć w związku z ówczesnymi doświadczeniami. Orkiestra, która koncertowała również podczas wojny, przedstawiła nowy powojenny koncert, a jego pierwszym wykonaniem pokierował sam autor.
London Symphony Orchestra także odczuła skutki wojny. Muzyków powoływano do wojska, a orkiestra nadal występowała mimo ograniczeń przemieszczania się i zagrożenia nalotami. Nowy główny dyrygent Albert Coates postanowił zrezygnować z honorarium, by pomóc zespołowi wrócić do działalności koncertowej. W pierwszym koncercie sezonu, na którym miało zabrzmieć nowe dzieło Elgara, znalazły się również utwory Borodina, Wagnera i Skriabina. Na jeden występ orkiestra musiała przygotować zarówno znany repertuar, jak i nowy koncert.

Coates przekroczył podczas próby czas przeznaczony na inne utwory, przez co Elgarowi i Salmondowi zabrakło czasu na wspólne przygotowanie koncertu. Alice Elgar zapisała w dzienniku zarówno gniew z powodu tego, co spotkało jej męża, jak i uznanie dla muzyków, którzy zgodzili się przedłużyć próbę. Niedostatek prób należał do okoliczności, które przyczyniły się do nieprzychylnego przyjęcia prawykonania. Choć dyrygował sam kompozytor i obecny był solista, nowy utwór musieli wykonać bez dostatecznego uzgodnienia partii solowej z orkiestrą.
Elgar i London Symphony Orchestra współpracowali także później. W styczniu 1934 roku Elgar, przebywający w szpitalnym łóżku w Worcester, nadzorował nagranie orkiestry w londyńskim studiu. Między miastami uruchomiono specjalne połączenie, aby kompozytor mógł słuchać nagrania z łóżka. Zamiast jechać do studia, słuchał wykonania w sali szpitalnej. Kompozytor i orkiestra, związani od czasu prawykonania, kontynuowali pracę nad nagraniami również wtedy, gdy przebywali daleko od siebie.
Barbirolli wraca do koncertu jako dyrygent
Podczas prawykonania koncertu Barbirolli grał w grupie wiolonczel. W 1965 roku dyrygował tą samą London Symphony Orchestra, nagrywając koncert z du Pré. Człowiek, który podczas premiery wykonywał leżącą przed nim partię wiolonczeli, teraz prowadził solistkę i całą orkiestrę. Gdy po raz pierwszy przedstawiano koncert publiczności, Barbirolli był jednym z wiolonczelistów zespołu. Po 46 latach stanął przed orkiestrą, wyznaczał puls, dostosowywał jej grę do solistki i przygotowywał nagranie tego samego dzieła.

Du Pré urodziła się 26 stycznia 1945 roku. Podczas nagrania w 1965 roku miała dwadzieścia lat. Jako dziecko usłyszała wiolonczelę w radiu i zainteresowała się tym instrumentem. W 1961 roku zadebiutowała recitalem w Londynie, a od 1962 roku nagrywała dla EMI. Jeszcze przed rejestracją koncertu Elgara zdobyła więc doświadczenie publicznych występów i pracy nad płytami. Debiut, pierwsze nagrania dla EMI i nagranie koncertu następowały po sobie w ciągu kilku lat.
Koncert Elgara studiowała już podczas nauki u Williama Pleetha. W 1964 roku zaczęła grać na wiolonczeli Stradivariego zwanej „Dawydow”, a rok później wykonała koncert z Barbirollim, po czym nagrała go z London Symphony Orchestra. Najpierw zagrała długo studiowaną partyturę na nowym instrumencie, następnie uzgodniła wykonanie z dyrygentem podczas koncertu, a później powstała płyta. Słynne nagranie z 1965 roku poprzedzały nauka utworu i wspólne wykonania.
Materiał powracający w czterech częściach
Na początku koncertu Elgar powierzył solowej wiolonczeli cztery akordy. Następnie odpowiadają smyczki, klarnet i róg, a altówki przedstawiają temat. Kolejność wejść wiolonczeli i orkiestry jest czytelna od pierwszych chwil. Zamiast przyjętego w koncertach długiego wstępu orkiestry poprzedzającego wejście solisty Elgar napisał początek tak, by najpierw zagrał wiolonczelista. Zanim zabrzmi powolna część nagrana przez du Pré, kompozytor rozpoczyna koncert dźwiękami solisty.

Trzecia część, Adagio, jest wolnym ogniwem wśród czterech części. Poprzedzają ją wiolonczelowy początek pierwszej części i szybki ruch drugiej; po Adagio następuje finał. Cztery części mają różne charaktery, lecz zostały ułożone tak, by wcześniejszy materiał powracał w późniejszych. Gdy trzecią część wydziela się na płycie, słuchacz śledzi nieprzerwany przebieg jej melodii. W pełnym koncercie ta powolna muzyka znajduje się między wcześniejszą szybką częścią a finałem. Nad pierwszą wiolonczelową frazą widnieje także wskazówka Nobilmente, zwykle tłumaczona jako „szlachetnie”. Obok początkowych nut Elgar określił w ten sposób charakter frazy.
Pod koniec finału powracają temat Adagio i wiolonczelowe akordy otwierające koncert. Rozpoczynając kolejne części, Elgar nie porzucał poprzedniego materiału, lecz wykorzystywał wcześniejszą muzykę również w finale. Temat, który w trzeciej części rozwijał się samodzielnie, staje się elementem finału, a początkowe akordy wracają przed zakończeniem. W osobnym fragmencie można słuchać melodii jednej części; w całym koncercie słychać konstrukcję, w której ten sam materiał powtarza się w różnych częściach.
Wykonania koncertu po nagraniu studyjnym
Du Pré zakończyła działalność koncertową w 1973 roku i zmarła w 1987. Kiedy choroba uniemożliwiła jej występy, dźwięk jej wiolonczeli wciąż można było usłyszeć na wcześniejszych płytach. Nagranie Elgara z 1965 roku powstało przed zakończeniem jej kariery. Wczesna droga od debiutu do nagrań oraz późniejsze problemy zdrowotne należą do różnych okresów jej życia. Rok powstania płyty wskazuje czas, gdy nadal rozszerzała działalność koncertową; wraz z nagraniem zachowały się też dane dyrygenta i orkiestry współpracujących wtedy z nią.

Wykonania koncertu Elgara przez du Pré zachowały się nie tylko na studyjnej płycie, ale także w nagraniach koncertowych i na filmie. Istnieje zapis koncertu pod batutą Malcolma Sargenta z 1963 roku, a występ z Barenboimem w 1967 roku sfilmowano. Zachowało się również nagranie koncertu w Filadelfii w 1970 roku. Występ z Sargentem odbył się dwa lata przed płytą z Barbirollim, a film z Barenboimem powstał dwa lata po niej. Du Pré wielokrotnie wykonywała koncert Elgara, zmieniając dyrygentów i miejsca występów.
Wśród wielkich ukończonych dzieł orkiestrowych Elgara ten koncert był ostatni. Du Pré zagrała go również 12 grudnia 1968 roku z Filharmonią Los Angeles pod batutą Zubina Mehty. Było to pierwsze wykonanie Koncertu wiolonczelowego Elgara przez tę orkiestrę. Koncert ukończony w późnym okresie życia kompozytora du Pré włączała do swojego repertuaru, spotykając się z dyrygentami i orkiestrami różnych krajów. Także po nagraniu płyty w 1965 roku grała ten sam utwór z innymi zespołami. Pozostawał w jej repertuarze zarówno w studiu, jak i na scenie.
Znajomość rozpoczęta przy przesłuchaniu stypendialnym
Barbirolli i du Pré spotkali się już w 1956 roku podczas kwalifikacji do stypendium Suggii. Barbirolli pomógł młodej du Pré nastroić wiolonczelę. Stypendium, które otrzymała w wieku jedenastu lat, wymagało czterech godzin ćwiczeń dziennie. Dziewięć lat później wspólnie nagrali koncert. Barbirolli, który stroił instrument młodej kandydatki, dyrygował nagraniem z 1965 roku, a wiolonczelistka ucząca się dzięki stypendium wykonała partię solową. Zanim podjęli wspólną pracę w studiu, Barbirolli oceniał grę dziewczynki ubiegającej się o stypendium i pomagał jej stroić instrument.
W nagraniu z 1965 roku du Pré gra wiolonczelowe akordy już od początku koncertu. Po odpowiedzi orkiestry rozwijają się cztery części, a w ostatniej ponownie brzmią melodia trzeciej części i akordy początku. Barbirolli prowadził teraz jako dyrygent muzykę, którą podczas prawykonania grał wewnątrz orkiestry. Partię solową wykonaną w 1919 roku przez Salmonda przejęła młoda du Pré. Zamiast Elgara, który dyrygował premierą, za pulpitem stanął Barbirolli, a Salmonda zastąpiła du Pré. Razem z nim du Pré i London Symphony Orchestra nagrali wszystkie cztery części pozostawione przez Elgara.
Muzyka, której słuchamy w Mahinie
W muzycznych zestawieniach Mahiny na lunch i kolację jest Adagio z Koncertu wiolonczelowego Elgara w wykonaniu Jacqueline du Pré. Gdy ta melodia zabrzmi przy posiłku, można przypomnieć sobie historię nagrania stworzonego przez młodą du Pré i Barbirollego, który uczestniczył kiedyś w prawykonaniu.





