Bu yazıda
  1. Savaş sonrasındaki ilk konserin yetersiz provaları
  2. Çello grubundan şef kürsüsüne dönen Barbirolli
  3. Dört bölüm boyunca yeniden kullanılan müzik
  4. Kayıttan sonra süren konçerto konserleri
  5. Burs seçmelerinde başlayan ilişki
  6. Mahina’da dinlediğiniz müzik

Kısa cevap

1965 yılında, yirmi yaşındaki Jacqueline du Pré Elgar’ın Çello Konçertosu’nu kaydetti. Londra Senfoni Orkestrası’nı John Barbirolli yönetiyordu. Barbirolli, eserin 1919’daki ilk seslendirilişinde aynı orkestranın çello grubunda çalmıştı. Önce orkestra üyesi, 46 yıl sonra şef olarak katıldığı bu eserin kaydını genç solistle birlikte hazırladı.

Ayrıntılı okuma

Savaş sonrasındaki ilk konserin yetersiz provaları

Elgar’ın Çello Konçertosu ilk kez 27 Ekim 1919’da Londra’daki Queen’s Hall’da seslendirildi. Londra Senfoni Orkestrası’nı Elgar yönetiyor, solo partisini Felix Salmond çalıyordu. Elgar eseri Birinci Dünya Savaşı’nın ardından yazmıştı. Savaşın aldığı canlar ve geri getirilemeyen savaş öncesi yaşam düşünüldüğünde, müziğin yaslı karakteri o dönemin deneyimleriyle birlikte anlaşılabilir. Savaş sırasında konser vermeyi sürdüren orkestra, savaş sonrasında yazılmış yeni konçertoyu sahneye taşıdı; ilk konserin şefliğini besteci üstlendi.

Londra Senfoni de savaşın etkilerini yaşamıştı. Üyeleri askere gitmiş, orkestra ulaşım kısıtlamaları ve hava saldırısı tehdidi altında konser vermeyi sürdürmüştü. Yeni başşef Albert Coates, konserlerine yeniden başlayan topluluğa destek olmak için ücret almamayı kabul etti. Elgar’ın yeni eserinin tanıtılacağı sezonun ilk konserinde Borodin, Wagner ve Scriabin’in eserleri de vardı. Orkestra alışılmış repertuvarıyla yeni konçertoyu aynı konser için hazırlamak zorundaydı.

Elgar ve Londra Senfoni Orkestrası’nın 1911’de bir müzik dergisinde yayımlanan fotoğrafı. Queen’s Hall’da çekildi.
Elgar ve Londra Senfoni Orkestrası’nın 1911’de bir müzik dergisinde yayımlanan fotoğrafı. Queen’s Hall’da çekildi.

Coates provada diğer eserler için ayrılan süreyi aştığından, Elgar ile Salmond konçertoyu birlikte çalışacak yeterli zamanı bulamadı. Alice Elgar günlüğüne hem eşinin yaşadıklarına duyduğu öfkeyi hem ek prova yapan müzisyenlerin emeğini yazdı. Yetersiz prova, ilk konserin olumsuz değerlendirilmesinin nedenlerinden biriydi. Besteci şeflik yapıp solist de hazır bulunsa bile, yeni eserin solo ve orkestra partileri yeterince birleştirilmeden sahneye çıkıldı.

Elgar ile Londra Senfoni daha sonra da birlikte çalıştı. Ocak 1934’te Worcester’da hasta yatağında bulunan Elgar, Londra’daki stüdyoda yapılan kaydı denetledi. İki şehir özel bir bağlantıyla birleştirildi; besteci kaydı yatağından dinleyebildi. Stüdyoya gitmek yerine hastane odasında orkestrayı dinliyordu. İlk seslendirilişten beri birlikte çalışan besteci ve topluluk, birbirlerinden uzaktayken de kayıt çalışmalarını sürdürdü.

Çello grubundan şef kürsüsüne dönen Barbirolli

Barbirolli konçertonun prömiyerinde çello grubunda çalmıştı. 1965’te aynı Londra Senfoni’yi yöneterek du Pré ile eseri kaydetti. İlk konserde önündeki çello partisini çalan müzisyen, bu kez solisti ve bütün orkestrayı yönlendiriyordu. Konçerto ilk kez dinletilirken orkestranın çellocularından biriydi; 46 yıl sonra temposunu belirleyen, topluluğu solistin çalışıyla birleştiren şef olarak aynı eserin kaydını hazırladı.

Queen’s Hall’un 1893’teki ilk konserini gösteren çizim.
Queen’s Hall’un 1893’teki ilk konserini gösteren çizim.

Du Pré 26 Ocak 1945’te doğdu; 1965 kaydında yirmi yaşındaydı. Çocukken radyoda duyduğu çello sesine ilgi duymuştu. 1961’de Londra’da bir resitalle ilk çıkışını yaptı, 1962’de EMI için kayıt yapmaya başladı. Elgar konçertosundan önce de dinleyici önünde çalmış ve plak hazırlamıştı. İlk resitali, ilk EMI kaydı ve konçerto kaydı birkaç yıl içinde birbirini izledi.

Elgar konçertosunu öğretmeni William Pleeth ile çalıştığı yıllardan beri öğreniyordu. 1964’te Davydov adıyla bilinen Stradivarius çelloyu kullanmaya başladı. Ertesi yıl Barbirolli ile eseri seslendirdikten sonra Londra Senfoni ile kaydetti. Uzun süredir çalıştığı notaları yeni çellosuyla çalmış, konserde şefle birlikte çalıştıktan sonra plağı hazırlamıştı. Ünlü 1965 kaydından önce de eseri öğrenip başka müzisyenlerle seslendirdiği bir süreç vardı.

Dört bölüm boyunca yeniden kullanılan müzik

Elgar konçertonun başında solo çelloya dört akor verdi. Yaylılar, klarnet ve korno yanıtladıktan sonra viyola temayı sundu. Solo çello ile orkestranın sırası daha başlangıçta belirlenmiştir. Uzun orkestra girişinin ardından solistin katıldığı konçerto geleneğinden farklı olarak, Elgar çellocunun önce çalmasını istedi. Du Pré’nin kaydettiği yavaş bölüme gelinmeden önce, konçertoyu solistin ilk sesiyle başlattı.

Elgar’ın kendi eliyle yazdığı 1919 Çello Konçertosu notasından bir bölüm.
Elgar’ın kendi eliyle yazdığı 1919 Çello Konçertosu notasından bir bölüm.

Üçüncü bölüm Adagio, dört bölümün yavaş kısmıdır. Önce ilk bölümün çello girişi ve ikinci bölümün hızlı hareketleri duyulur; Adagio’dan sonra son bölüm gelir. Farklı karakterlerdeki dört bölüm, önce kullanılan müziğin sonraki bölümlerde yeniden çalınacağı şekilde düzenlenmiştir. Üçüncü bölüm plakta ayrı bir parça olarak alındığında onun melodisi dinlenir. Konçertonun bütününde bu yavaş müzik, önceki hızlı bölümle finalin arasındadır. İlk çello cümlesinde Nobilmente talimatı da yer alır; genellikle ‘soylu bir biçimde’ diye çevrilir. Elgar ilk notalarla birlikte bu talimatla cümlenin karakterini de belirledi.

Son bölümün sonlarına doğru Adagio’nun teması ve konçertonun başlangıcındaki çello akorları geri gelir. Elgar her yeni bölümde önceki malzemeyi bırakmak yerine finalde de onu kullandı. Üçüncü bölümde bağımsız ilerleyen tema finalin bir parçası olur, başlangıç akorları da bitişten önce yeniden duyulur. Ayrı alınan parçada tek bölümün melodisini, bütün konçertoda ise aynı malzemenin önceki ve sonraki bölümlerde tekrarlandığı yapıyı dinleriz.

Kayıttan sonra süren konçerto konserleri

Du Pré 1973’te konser vermeyi bıraktı ve 1987’de öldü. Hastalık nedeniyle sahneye çıkamadığı dönemde bile önceki kayıtlarından çaldığı müzik dinlenebiliyordu. 1965 Elgar plağı emekliliğinden önce hazırlanmıştı. İlk çıkışından kayda uzanan erken kariyeriyle sonraki sağlık sorunları farklı dönemlere aittir. Kayıt yılı, konser çalışmalarını henüz genişlettiği zamanı gösterir; o sırada birlikte çalıştığı şefin ve orkestranın adları da kayıtta yer alır.

Jean-Baptiste Vuillaume’un 19. yüzyılın ortasında yaptığı çello.
Jean-Baptiste Vuillaume’un 19. yüzyılın ortasında yaptığı çello.

Du Pré’nin Elgar konçertosu yalnız stüdyo plağı olarak değil, konser kayıtları ve film olarak da korunmuştur. Malcolm Sargent’ın yönettiği 1963 konserinin kaydı, Barenboim ile 1967’de çekilmiş konser filmi ve 1970 Philadelphia konserinin kaydı vardır. Sargent konseri Barbirolli plağından iki yıl önce, Barenboim filmi iki yıl sonra hazırlanmıştı. Du Pré farklı şeflerle ve farklı konser salonlarında Elgar konçertosunu birçok kez çaldı.

Konçerto, Elgar’ın tamamladığı son büyük orkestra eseridir. Du Pré bunu 12 Aralık 1968’de Zubin Mehta yönetimindeki Los Angeles Filarmoni ile de çaldı. Bu, orkestranın Elgar Çello Konçertosu’nu ilk seslendirdiği gündü. Elgar’ın hayatının son döneminde tamamladığı eseri du Pré, farklı ülkelerdeki şef ve orkestralarla kendi repertuvarında sürdürdü. 1965 plağından sonra da başka topluluklarla aynı müziği çaldı; konçerto hem kayıtlarında hem konserlerinde yer aldı.

Burs seçmelerinde başlayan ilişki

Barbirolli ile du Pré 1956’daki Suggia bursu seçmelerinde de karşılaşmıştı. Barbirolli genç du Pré’nin çellosunu akort etmesine yardım etti. On bir yaşında kazandığı bursun koşulu, her gün dört saat çalışmaktı. Dokuz yıl sonra birlikte konçertoyu kaydettiler. Küçük adayın çellosunu akort eden Barbirolli 1965’te şefliği, bursla eğitim gören çellocu solistliği üstlendi. Stüdyoda çalışmadan önce Barbirolli onun burs seçmesindeki çalımını değerlendirmiş ve çalgısını akort etmişti.

1965 kaydında du Pré daha konçertonun başında çelloyla akorları çalar. Orkestranın yanıtından sonra dört bölüm ilerler; finalde üçüncü bölümün melodisiyle başlangıç akorları yeniden duyulur. İlk konserde bu müziği orkestranın içinde çalan Barbirolli artık onu şef olarak yönetir. Salmond’ın 1919’da çaldığı solo partisini genç du Pré üstlenmiştir. İlk konseri yöneten Elgar’ın yerini Barbirolli, Salmond’ın yerini du Pré almıştır. Du Pré ile Londra Senfoni, onun yönetiminde Elgar’ın dört bölümünü kaydetti.

Mahina’da dinlediğiniz müzik

Mahina’nın öğle ve akşam müziklerinde, Jacqueline du Pré’nin çaldığı Elgar Çello Konçertosu’nun Adagio’su yer alıyor. Yemek sırasında bu melodiyi duyduğunuzda, kaydı ilk konserin müzisyenlerinden Barbirolli ile genç du Pré’nin birlikte hazırladığını da hatırlayabilirsiniz.