در این مقاله
  1. تمرین ناکافی برای نخستین اجرای پس از جنگ
  2. بازگشت باربیرولی از گروه ویولنسل به جایگاه رهبری
  3. مواد موسیقایی تکرارشونده در چهار موومان
  4. اجراهای کنسرتو پس از ضبط
  5. رابطه‌ای که در آزمون بورسیه آغاز شد
  6. موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

پاسخ کوتاه

در سال 1965، ژاکلین دو پره در بیست‌سالگی کنسرتوی ویولنسل الگار را ضبط کرد. جان باربیرولی رهبری ارکستر سمفونیک لندن را بر عهده داشت. باربیرولی همان کسی بود که در نخستین اجرای این اثر در سال 1919، در همین ارکستر ویولنسل می‌نواخت. این ضبط حاصل همکاری یک تک‌نواز جوان و موسیقی‌دانی بود که ابتدا عضو ارکستر بود و 46 سال بعد در مقام رهبر به اثر بازگشت.

مطالعه عمیق‌تر

تمرین ناکافی برای نخستین اجرای پس از جنگ

کنسرتوی ویولنسل الگار نخستین بار در 27 اکتبر 1919 در کوئینز هال لندن اجرا شد. الگار خود ارکستر سمفونیک لندن را رهبری کرد و فلیکس سالموند تک‌نواز بود. او این اثر را پس از پایان جنگ جهانی اول نوشت. با توجه به جان‌هایی که جنگ گرفت و زندگی پیش از جنگ که دیگر بازنمی‌گشت، می‌توان حال‌وهوای سوگوارانه اثر را در کنار تجربه‌های آن دوران فهمید. ارکستری که در زمان جنگ نیز به اجرا ادامه داده بود، کنسرتوی تازه‌ای از دوران پس از جنگ را روی صحنه آورد و آهنگساز چوب رهبری نخستین اجرا را در دست گرفت.

ارکستر سمفونیک لندن نیز پیامدهای جنگ را تجربه کرده بود. نوازندگان به ارتش پیوستند و ارکستر در میان محدودیت‌های رفت‌وآمد و تهدید حملات هوایی به اجرای برنامه‌ها ادامه داد. آلبرت کوتس، رهبر اصلی جدید، تصمیم گرفت برای کمک به ارکستری که اجراهایش را از سر می‌گرفت، دستمزد نگیرد. در نخستین کنسرت فصل که اثر تازه الگار را معرفی می‌کرد، آثاری از بورودین، واگنر و اسکریابین نیز گنجانده شده بود. ارکستر باید برای یک کنسرت، هم رپرتوار آشنا و هم کنسرتوی جدید را آماده می‌کرد.

الگار و ارکستر سمفونیک لندن در عکسی از کوئینز هال که در سال 1911 در یک مجله موسیقی چاپ شد.
الگار و ارکستر سمفونیک لندن در عکسی از کوئینز هال که در سال 1911 در یک مجله موسیقی چاپ شد.

کوتس در تمرین بیش از زمان تعیین‌شده صرف آثار دیگر کرد و زمان کافی برای هماهنگ‌کردن کنسرتو به الگار و سالموند نرسید. آلیس الگار در دفتر خاطراتش هم خشم خود از آنچه بر شوهرش گذشته بود و هم زحمت نوازندگانی را که وقت بیشتری برای تمرین گذاشتند، ثبت کرد. کمبود تمرین از زمینه‌های نقدهای نامطلوب نخستین اجرای کنسرتو بود. با وجود حضور آهنگساز در مقام رهبر و حضور تک‌نواز، آن‌ها ناچار شدند پیش از هماهنگی کافی میان بخش سولو و ارکستر نخستین اجرا را برگزار کنند.

الگار و ارکستر سمفونیک لندن در سال‌های بعد نیز با هم کار کردند. در ژانویه 1934، الگار که در ووستر بستری بود، بر ضبط ارکستر در استودیویی در لندن نظارت کرد. دو شهر را با وسیله ارتباطی ویژه‌ای به هم متصل کردند تا آهنگساز بتواند از بستر بیماری ضبط را بشنود. او به جای رفتن به استودیو، از اتاق خود به اجرا گوش داد. آهنگساز و ارکستری که از نخستین اجرا با هم ارتباط داشتند، حتی هنگامی که از یکدیگر دور بودند نیز کار ضبط را ادامه دادند.

بازگشت باربیرولی از گروه ویولنسل به جایگاه رهبری

باربیرولی در نخستین اجرای کنسرتو عضو گروه ویولنسل ارکستر بود. در سال 1965، همین ارکستر سمفونیک لندن را رهبری کرد و کنسرتو را با دو پره ضبط کرد. کسی که در نخستین اجرا پارت ویولنسل مقابل خود را نواخته بود، این بار تک‌نواز و تمام ارکستر را هدایت می‌کرد. هنگام معرفی اولیه اثر، باربیرولی یکی از ویولنسل‌نوازان درون ارکستر بود. 46 سال بعد مقابل آن ایستاد، ضرب را تعیین کرد، ارکستر را هماهنگ با تک‌نواز پیش برد و ضبط همان اثر را آماده کرد.

تصویری از نخستین کنسرت کوئینز هال در سال 1893.
تصویری از نخستین کنسرت کوئینز هال در سال 1893.

دو پره در 26 ژانویه 1945 به دنیا آمد. هنگام ضبط سال 1965 بیست سال داشت. در کودکی با شنیدن صدای ویولنسل از رادیو به این ساز علاقه‌مند شد. در سال 1961 با یک رسیتال در لندن کار حرفه‌ای خود را آغاز کرد و از 1962 ضبط برای EMI را شروع کرد. پیش از ضبط کنسرتوی الگار نیز تجربه اجرای عمومی و تولید صفحه داشت. نخستین رسیتال، اولین ضبط‌های EMI و ضبط کنسرتو در فاصله چند سال انجام شدند.

کنسرتوی الگار اثری بود که دو پره از دوران شاگردی نزد ویلیام پلیث روی آن کار کرده بود. در سال 1964 نواختن ویولنسل استرادیواریوس مشهور به داویدوف را آغاز کرد. سال بعد کنسرتو را با باربیرولی اجرا کرد و سپس با ارکستر سمفونیک لندن ضبط کرد. ترتیب کار چنین بود: اثری را که مدت‌ها مطالعه کرده بود با سازی تازه نواخت، در کنسرت‌ها با رهبر هماهنگ شد و بعد ضبط را ساخت. پیش از صفحه مشهور 1965 نیز روندی از یادگیری اثر و اجرای آن با دیگران وجود داشت.

مواد موسیقایی تکرارشونده در چهار موومان

در آغاز کنسرتو، الگار چهار آکورد را به ویولنسل سولو سپرد. سپس سازهای زهی، کلارینت و هورن پاسخ می‌دهند و ویولاها تم را معرفی می‌کنند. ترتیب گفت‌وگوی ویولنسل سولو و ارکستر از همان ابتدا روشن است. الگار برخلاف روال کنسرتو که در آن پس از مقدمه‌ای طولانی از ارکستر تک‌نواز وارد می‌شود، نوشت که ویولنسل‌نواز ابتدا بنوازد. پیش از رسیدن به موومان آهسته‌ای که دو پره ضبط کرده است، کنسرتو با نخستین صدای تک‌نواز آغاز می‌شود.

بخشی از نت‌های کنسرتوی ویولنسل سال 1919 به خط خود الگار.
بخشی از نت‌های کنسرتوی ویولنسل سال 1919 به خط خود الگار.

موومان سوم، Adagio، بخش آهسته میان چهار موومان است. پیش از آن، مقدمه ویولنسل در موومان اول و حرکت سریع موومان دوم شنیده می‌شود و پس از آداجیو موومان پایانی می‌آید. چهار موومان با شخصیت‌های متفاوت ادامه می‌یابند و مواد پیشین در موومان‌های بعدی دوباره اجرا می‌شوند. اگر موومان سوم در آلبومی جداگانه آورده شود، ملودی آن موومان را به صورت پیوسته می‌شنویم. در کنسرتوی کامل، این موسیقی آهسته میان موومان سریع قبلی و فینال بعدی قرار دارد. در اولین عبارت ویولنسل دستور اجرایی Nobilmente نیز آمده است که معمولاً به معنای با نجابت ترجمه می‌شود. الگار در کنار نت‌های آغازین با این دستور نیز شخصیت عبارت را مشخص کرده است.

در پایان موومان آخر، تم آداجیو و آکوردهای ویولنسل آغاز کنسرتو دوباره ظاهر می‌شوند. الگار به جای کنارگذاشتن مواد پیشین در آغاز هر موومان جدید، در موومان پایانی نیز از موسیقی قبلی استفاده کرد. تمی که در موومان سوم جریان مستقلی داشت، بخشی از فینال می‌شود و آکوردهای آغازین هم پیش از پایان بازمی‌گردند. در قطعه برگزیده ملودی یک موومان را می‌شنویم، و در کنسرتوی کامل ساختاری را که همان مواد در موومان‌های مختلف تکرار می‌شوند.

اجراهای کنسرتو پس از ضبط

دو پره در سال 1973 فعالیت اجرایی را کنار گذاشت و در 1987 درگذشت. حتی پس از آنکه بیماری مانع حضور او روی صحنه شد، در صفحه‌هایی که پیش‌تر ضبط کرده بود می‌توان صدای نوازندگی‌اش را شنید. ضبط الگار در 1965 پیش از کناره‌گیری او تولید شد. دوران آغازین کار، از نخستین حضور تا ضبط‌ها، و مشکلات سلامت در سال‌های بعد به دوره‌های متفاوتی تعلق دارند. سال تولید صفحه زمانی را نشان می‌دهد که هنوز فعالیت اجرایی‌اش را گسترش می‌داد، و نام رهبر و ارکستر همراهش نیز با آن حفظ شده است.

ویولنسلی که ژان‌باتیست ویوم در میانه قرن نوزدهم ساخته است.
ویولنسلی که ژان‌باتیست ویوم در میانه قرن نوزدهم ساخته است.

اجرای کنسرتوی الگار به دست دو پره تنها در ضبط استودیویی باقی نمانده است؛ ضبط کنسرت و فیلم نیز از آن وجود دارد. یک ضبط کنسرت به رهبری مالکوم سارجنت از سال 1963 و فیلم اجرای او با بارنبویم در 1967 موجود است. اجرای فیلادلفیا در سال 1970 هم ضبط شده است. کنسرت با سارجنت دو سال پیش از صفحه با باربیرولی بود و فیلم اجرا با بارنبویم دو سال پس از آن ساخته شد. دو پره کنسرتوی الگار را بارها با رهبران مختلف و در سالن‌های گوناگون نواخت.

این کنسرتو آخرین اثر بزرگ ارکستری بود که الگار به پایان رساند. دو پره در 12 دسامبر 1968 آن را با ارکستر فیلارمونیک لس‌آنجلس به رهبری زوبین مهتا نیز اجرا کرد. این نخستین اجرای کنسرتوی ویولنسل الگار به دست آن ارکستر بود. دو پره اثری را که الگار در سال‌های پایانی عمر تکمیل کرده بود، با رهبران و ارکسترهای کشورهای مختلف در برنامه‌هایش حفظ کرد. حتی پس از ساخت صفحه 1965، آن را با ارکسترهای دیگر می‌نواخت. کنسرتو هم در ضبط و هم در اجرای زنده در رپرتوار او باقی ماند.

رابطه‌ای که در آزمون بورسیه آغاز شد

باربیرولی و دو پره در آزمون بورسیه سوژیا در سال 1956 نیز با هم دیدار کردند. باربیرولی به کوک‌کردن ویولنسل دو پره خردسال کمک کرد. بورسیه‌ای که او در یازده‌سالگی گرفت، شرط چهار ساعت تمرین روزانه داشت. نه سال بعد آن دو کنسرتو را با هم ضبط کردند. باربیرولی که ساز داوطلب خردسال را کوک کرده بود، رهبری ضبط 1965 را بر عهده گرفت و ویولنسل‌نوازی که با بورسیه درس خوانده بود، تک‌نواز شد. پیش از کار مشترک در استودیو، باربیرولی نوازندگی او را برای بورسیه ارزیابی کرده و در کوک ساز به او کمک کرده بود.

در ضبط 1965، دو پره از همان آغاز کنسرتو آکوردها را با ویولنسل می‌نوازد. پس از پاسخ ارکستر، چهار موومان ادامه می‌یابد و در آخرین موومان ملودی موومان سوم و آکوردهای نخستین بازمی‌گردند. باربیرولی این بار در مقام رهبر موسیقی‌ای را هدایت کرد که در نخستین اجرا درون ارکستر نواخته بود. دو پره جوان بخش سولویی را اجرا کرد که سالموند در 1919 بر عهده داشت. باربیرولی به جای الگار چوب رهبری را گرفت و دو پره جای سالموند را در تک‌نوازی گرفت. او و ارکستر سمفونیک لندن چهار موومانی را که الگار به جا گذاشته بود، با باربیرولی ضبط کردند.

موسیقی‌ای که در ماهینا می‌شنوید

موسیقی ناهار و شام ماهینا آداجیوی کنسرتوی ویولنسل الگار را با اجرای ژاکلین دو پره در بر دارد. وقتی این ملودی هنگام غذا شنیده می‌شود، می‌توانید به یاد داستان ضبط مشترک دو پره جوان و باربیرولی بیفتید؛ رهبری که در نخستین اجرای اثر نیز حضور داشت.