Jean-Pierre Rampal: van geneeskundestudent tot toonaangevend fluitist van de 20e eeuw

Waarom geldt Rampal als gezichtsbepalend voor de fluit in de 20e eeuw?

Jean-Pierre Rampal werd op 7 januari 1922 in Marseille geboren en overleed op 20 mei 2000 (20-5-2000) in Parijs, op 78-jarige leeftijd. Hij werd geroemd als een van de grootste fluitisten van de 20e eeuw en droeg er in hoge mate aan bij dat de fluit opnieuw aandacht kreeg als solo-instrument buiten het orkest. Die activiteiten maken duidelijk waarom Rampal als een toonaangevend fluitist van de 20e eeuw wordt beschouwd.

Tot in de jaren 1950 was het ongebruikelijk dat een blazer als solist met een orkest optrad. Rampal doorbrak die barrière, bracht de fluit naar het midden van het podium en effende de weg voor volgende generaties solisten. Hij hielp de fluit weer tot een geliefd klassiek solo-instrument te maken en werd beschouwd als de eerste fluitsolist die een publiek trok dat vergelijkbaar was met dat van piano- en vioolsolisten. Rampals betekenis reikt daardoor verder dan die van ‘een beroemde fluitist’: als pionier veranderde hij de omvang van het podium en het bereik van het publiek voor fluitsolisten.

Rampal was actief als fluitist, dirigent en docent. In 1945 richtte hij het Franse Houtblazerskwintet (5 spelers) op en in 1953 het Parijse Barokensemble. In een interview uit 1969 met de Amerikaanse publieke omroep vertelde Rampal dat zijn vader zijn eerste leraar was en dat hij naast het fluitspel via school en universiteit zijn geneeskundestudie voortzette.

Parijs in oorlogstijd was meer dan een achtergrond

In hetzelfde interview herinnerde Rampal zich dat hij tijdens de Duitse bezetting naar Parijs ging, aan het conservatorium studeerde en een prijs won, waarna hij naar Marseille terugkeerde en zijn studie geneeskunde hervatte. Hij legde uit dat het grote Parijs op dat moment voor hem de veiligere keuze leek. De verhuizing tijdens de oorlog versnelde dus zijn muziekopleiding, maar betekende niet dat hij de geneeskunde meteen opgaf.

Ook na het winnen van een prijs aan het Parijse conservatorium keerde hij terug naar Marseille om de geneeskundestudie opnieuw op te pakken. Muzikaal succes betekende niet onmiddellijk het einde van zijn studentenleven; de feitelijke loopbaanwisseling vond later plaats, gaandeweg zijn optredens.

Aanbiedingen voor concerten in Parijs veranderden zijn beroepsrichting

Rampal keerde na de oorlog terug naar de universiteit in Marseille, maar kreeg tijdens het semester een aanbod om in Parijs op te treden en reisde opnieuw naar de hoofdstad. Wat hij als een kort verblijf in Parijs had gezien, bleef voortduren. Zo staakte hij volgens zijn eigen relaas de geneeskundestudie en zette hij zijn muziekcarrière voort. Niet alleen passie, maar ook opleiding, reacties vanuit de concertzaal en blijvende contacten met collega's vormden zijn beroep.

Hij liet tevens de memoires ‘Music, My Love’ na, over zijn leven en muziek. Het was geen verhaal dat eindigde bij één concours of één opname, maar een lange loopbaan waarin optreden, onderwijs en ensemblewerk zich laag voor laag opstapelden.

Hij stond niet alleen in verbinding met bestaand repertoire, maar ook met nieuwe werken

Paul Arma schreef meerdere werken voor Rampal; ‘Suite paysanne hongroise’ ontstond in 1952. Dit laat zien dat Rampal niet alleen oude werken uitvoerde, maar ook betrokken was bij het ontstaan van nieuwe fluitmuziek door componisten uit zijn eigen tijd.

Francis Poulenc belde Rampal om hem over zijn nieuwe fluitsonate te vertellen. Samen brachten zij het werk op 18 juni 1957 (18-6-1957) tijdens het festival van Straatsburg in première. In 1958 voerden Rampal en pianist Robert Veyron-Lacroix het werk voor het eerst in de Verenigde Staten uit. Samen met componisten, pianisten en instellingen vergrootte Rampal de kansen om nieuwe fluitmuziek op het podium te brengen.

Wanneer u voor het eerst naar Rampal luistert

Luistert u voor het eerst naar een uitvoering van Rampal, probeer dan niet meteen de volledige vorm te analyseren. Hoor eerst hoe de fluitmelodie zich binnen één adem voortzet. Let op waar een lange frase licht van richting verandert en hoe vloeiend de tonen op elkaar aansluiten; zo wordt de stroom van zijn spel gemakkelijker hoorbaar.

Wanneer de lijn van de fluit vertrouwd raakt, hoort u vanzelf hoe begeleidende instrumenten als piano, klavecimbel of harp bewegen. Luister naar de momenten waarop fluit en begeleiding tegelijk stoppen of weer inzetten, en naar passages waarin de ene partij een motief van de andere overneemt en verder voert. Dan ontvouwt zich een muzikaal weefsel dat u mist wanneer u alleen de sololijn hoort.

Wilt u verschillende opnamen vergelijken, houd dan deel en volume gelijk en wissel alleen van uitvoering. Eén hoorbaar verschil is genoeg: ‘iets sneller’, ‘de toon houdt langer aan’ of ‘de fluit klinkt dichterbij’. Het is boeiender woorden te geven aan wat u werkelijk hoort dan de juiste vakterm te raden.

Klassieke verhalen bij Mahina Vegan Table

In de eetruimte van Mahina Vegan Table klinkt klassieke muziek. De rustige melodieën vullen de ruimte zonder maaltijd en gesprek te verstoren.

In dit tijdschrift bespreken we achtereenvolgens de levens van componisten en uitvoerders achter de klassieke muziek, het ontstaan van een werk en verschillen tussen uitvoeringsstijlen. Rampals leven vertelt hoe podium en publiek van één instrument zich door één uitvoerder kunnen verbreden.